યાદો

જૂની ડાયરીમાંથી અમુક યાદો મળી આવી છે. રવિવારની સ​વારે તારા ખુલ્લા ભીનાં વાળમાંથી આવતી શેમ્પૂની મદહોશ સુગંધ. આપણે બેડમિન્ટન અને સંતાકૂકડી રમતાં એ સાંજો, ગરમીની બપોરે છુપાઈને જોયેલી સૈનિકોની પરેડ. એક વખત હીંચકા ખાતી વખતે મારો ફાટી ગયેલો શર્ટ, એ મારી ભૂલમાં પણ તે મારો કરેલો બચાવ. તારી કાજળ લગાવેલી આંખો, તારુ પોતાના જ ખરાબ મજાક પર હસ​વું! તને પહેલો પત્ર લખ્યાંની તારીખ, મળ​વાનો વાયદો કરીને ન મળ્યાં એ દિવસો, મળ્યાં પછી પણ થયેલા એ જ જૂના ઝઘડાં,... જ​વાબ ન અપાયેલાં મેસેજીસ, ન ઉપાડેલા ફોન કોલ્સ, દૂઝતા ઘા અને એના પર ન લગાડેલી મલમ, એક જૂની તસવીર. ટ્રેનની એક ટિકિટ- જે આખી મુસાફરીમાં ફક્ત તુ જ યાદ આવેલી.  ઢળતો સૂરજ અને ઉદાસી... એ રસ્તો જ્યાંથી આપણે છૂટા પડેલા, જે રસ્તેથી આજે પણ પસાર થતી વખતે તુ યાદ આવે છે, તુ બધે જ છે, પણ મારી સાથે તુ નથી, તેમ છતાં તુ છે મારી યાદોમાં અને રહીશ...

ક્યારેક

ક્યારેક આથમતાં સૂર્યનાં ઝાંખા અજ​વાળામાં તુ મને ટેકરીની પેલે પાર ઝરણાની પાસે મળજે, હું તને કશુંક કહીશ. જો તુ એ વાત પહેલેથી જ જાણે છે તો હાથમાં ફૂલો લ​ઈને આવજે. ત્યાં ચંદ્રની આછી ચાંદની પથરાય ત્યાં સુધી બેસીને આપણે વાતો કરીશું, જ્યાં કોણ શું કહેશે, કોણ શું વિચારશે, એ બધી વાતોનું કોઈ જ મહત્વ નહીં હોય​. એક દિવસ આવો જરૂર આવશે, નહીં આવે તો પણ મારી કલ્પનામાં, આ દિવસનાં વિચારોમાં હું તારી રાહ જોઈશ​.

દુ:ખનાં પાંચ તબક્કાઓ

ખુશીની જેમ દુ:ખ પણ માનવજીવનનો એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. મોટેભાગે આપણે દુ:ખી થઈએ છીએ, કારણ કે એ સમયે આપણને લાગે છે કે આ ખરાબ સમય ક્યારેય પૂર્ણ નહીં થાય. પરંતુ ક્યારેય કોઈ સમય હમેંશા માટે ટકતો નથી. 

દુ:ખનાં પાંચ તબક્કાઓ છે તેમ માનવામાં આવે છે, જે નીચે મુજબ છે: 

અસ્વીકાર ; ગુસ્સો ; સોદાબાજી ; હતાશા અને સ્વીકાર

પ્રથમ તબક્કો છે- અસ્વીકાર. વ્યક્તિ પોતે માનવા માટે તૈયાર થતું નથી કે તેને આ ખરાબ પરિસ્થિતિનો સામનો કરવો પડશે. પોતાની સામે આવી પડેલી આ સ્થિતિનો વ્યક્તિ સ્વીકાર કરી શકતી નથી. બીજો તબક્કો છે- ગુસ્સો. વ્યક્તિ આવી પડેલી ખરાબ પરિસ્થિતિને સ્વીકારી ન શકવાને કારણે આસપાસની બીજી પરિસ્થિતિઓ તેમજ વ્યક્તિઓ પર ગુસ્સો કરવા લાગે છે. ત્રીજો તબક્કો છે- સોદાબાજી. વ્યક્તિ પોતાની જાત સાથે સમાધાન કરવા લાગે છે કે આ ખરાબ પરિસ્થિતિમાંથી બહાર નીકળશે પછી પોતે આ રીતે વર્તશે અથવા વધારે સારી વ્યક્તિ બનવાનો પ્રયત્ન કરશે. ચોથો તબક્કો છે- હતાશા. જે સોદાબાજી અને ગુસ્સાની સાથે જ જોવા મળે છે. પોતાની જાત સાથે સમાધાન કરવાની સાથે જ વ્યક્તિ વધારે દુ:ખી થયા જ કરે છે કે પોતાની સાથે જ કેમ આ પ્રકારે થયું અથવા તેણે જ શું ખરાબ કર્યુ હતું કે તેણે આ પરિસ્થિતિ ભોગવવાનો સમય આવ્યો, વગેરે. આ બધી પરિસ્થિતિઓમાંથી પસાર થયેલ વ્યક્તિ ધીમે ધીમે રોજિંદી જિંદગી સાથે ટેવાવા લાગે છે. વ્યક્તિ ધીમે ધીમે પરિસ્થિતિનો સ્વીકાર કરે છે, માટે અંતિમ અને પાંચમો તબક્કો છે- સ્વીકાર. જેની સાથે દુ:ખનો અંત આવે છે. હા, કાયમ માટે નહીં, કારણ કે અમુક સમયે એ ભોગવેલ પરિસ્થિતિની જૂની ખરાબ યાદો દુ:ખી કરે છે. પણ, વ્યક્તિ ધીમે ધીમે સામાન્ય જિંદગીમાં આગળ વધે છે. 

સંબંધિત પોસ્ટ્સ - 

વેઈટિંગ  ;  જસ્ટ ગો ટુ હેલ દિલ  ;  અર્જુન રેડ્ડી

ફાધર્સ ડે (૨૦૧૭)

પિતા- જૂના જમાનામાં પોતાની મૂછો પર હાથ ફેરવીને ગર્વથી કહી શકતો એક પુરુષ કે એના બાળકો ક્યાં અને કેવી રીતે મોટા થઈ ગયા એ વાતનો એને ખ્યાલ પણ ન રહ્યો. પિતા- આજના જમાનામાં ક્લીન શેવથી માંડીને જુદી જુદી ફેશનની દાઢી ધરાવતો એક પુરુષ જે પોતાનાં સંતાન માટે ગમે તે કરી છૂટવા તૈયાર છે અને સંતાનની દરેક નાની બાબતનું ધ્યાન રાખવામાં એને કોઈ અહંકાર નડતો નથી. પિતા- એક પુરુષ જે મોટેભાગે ફરિયાદ કરતો નથી કે આ સમસ્યા છે માટે સંતાનનો આ શોખ પૂરો નહીં થાય. પિતા- એક પુરુષ જે પોતે પણ અંદરથી તો કોમળ જ છે, પણ બહારથી એકદમ કઠોર દેખાવાનો ડોળ કરે છે. પિતા- એક પુરુષ જે પોતાના દીકરા અને દીકરીને અનુક્રમે રાજકુમાર અને રાજકુમારી જ ગણે છે. પિતા- એક પુરુષ જે હમેંશા ઇચ્છે છે કે એને જે જિંદગી મળી છે એનાથી વધારે સારી જિંદગી એના સંતાનને મળે.

મોટેભાગે સંતાન માટે મા વધારે મહત્વની રહે છે અને પિતાની ઘણી નાની વાતો સંતાનને યાદ રહેતી નથી. તો મારા અનુભવો અને યાદોને આધારે કદાચ તમને થોડી વાતો યાદ આવી જશે એમ વિચારીને કેટલીક લાગણીઓ આ ફકરામાં લખી રહ્યો છું... ચાલતાં નહોતું આવડતું ત્યારે પિતા આંગળી પકડી જ રાખતા એ યાદ છે? વિવિધ ફૂલો અને પશુઓ કે પંખીઓ વિશે પૂછીને પિતાને નાનપણમાં હેરાન કરી મૂકતા એ યાદ છે? આ વસ્તુ આમ કેમ છે અને આમ કેમ ન થાય એ બધી જ વાતોનો જવાબ આપતા પિતા યાદ છે? શાળાનો પહેલો દિવસ યાદ છે જ્યારે પિતા આંગળી પકડીને મૂકવા આવેલા? (મને તો તેડીને મૂકવા આવેલા!!) દરરોજ શાળામાં આજે શું કર્યુથી માંડીને ગૃહકાર્ય વિશે પૂછતા પિતા યાદ છે? ઘણી બધી વખત એમને ખ્યાલ હોય કે સંતાનની ઊંચાઈ નહીં વધી હોય તો પણ ઊંચાઈ માપતાં પિતા યાદ છે? સાઇકલ શીખવાડતી વખતે પિતા સાઇકલ છોડી મૂકે ત્યારે લાગતો ડર યાદ છે? રવિવારની સવાર યાદ છે જ્યારે પિતા આપણી સાથે ગમતી રમતો રમતાં હતાં? ક્યારેય પિતાનાં ખોળામાં માથું મૂકીને કે ખભે માથું ઢાળીને સૂઈ ગયાનું સાંભરે છે? શાળા પછી કૉલેજનાં પ્રવેશ માટેની માથાકૂટ કરતાં પિતા યાદ છે? પિતાને જ્યારે પહેલી નોકરીનો પગાર કહ્યો ત્યારે એમની આંખોની ચમક કે ચહેરાનું હાસ્ય યાદ છે? તમે પિતાની આ પ્રકારની યાદોને આ પળમાં ઝળઝળિયાં ધરાવતી આંખો સાથે મહેસૂસ કરી શક્યા હશો તો મને ખૂબ જ આનંદ થશે.

પીઠ થાબડીને શાબાશી આપતો એક પુરુષ કે ગળે લગાડીને માફ કરી દેતો એક પુરુષ મોટેભાગે સંતાનની હાજરીમાં રડતો નથી. એ જ બાપ કન્યાવિદાય સમયે મન મૂકીને રડી લે છે. એક બાપ મોટેભાગે સંતાનની આગળ પોતાનું દુ:ખ, પોતાની તકલીફ કે સમસ્યા વિશે વાત કરતો નથી. કારણ કે એ ક્યારેય ઇચ્છતો નથી કે એની તકલીફથી સંતાન દુ:ખી થાય. મા વિશે હમેંશા સારુ સારુ લખવામાં આવે છે. બાપ વિશે કેમ શાળામાં કોઈ નિબંધ હોતો નથી, એ મને આજ સુધી ખ્યાલ આવ્યો નથી. પિતા ધીમે ધીમે વૃધ્ધ થાય છે એ સમયે જો આપણે એમને સહારો ન આપીએ તો તેઓનું કોઈ જ નથી. એ બાપ જે નાનપણમાં આપણી આંગળી પકડીને સહારો આપે છે, વૃધ્ધત્વમાં આપણે તે જ બાપની આંગળી પકડીને સહારો આપવામાં કોઈ જ શરમ ન રાખવી જોઈએ. 

સાહિત્ય અને સિનેમાની અંદર પિતાને માટે માન છે જ. ઈતિહાસમાં પણ નંદ, વસુદેવ, દશરથ, જોસેફ જેવા પુરુષો મહાન વ્યક્તિઓનાં પિતા તરીકે જાણીતા છે. સાહિત્ય અને સિનેમાની અંદર પિતા વિશેનો ઉલ્લેખ અથવા પિતાનાં પાત્રો વિશે મને જેટલો ખ્યાલ છે, તેટલી કૃતિઓ/ફિલ્મો વિશે ટૂંકાણમાં લખી રહ્યો છું. ચંદ્રકાંત બક્ષીની નવલકથા 'પ્રિય નીકી' પિતા અને પુત્રી વિશે વાત કરતી ખૂબ જ સુંદર વાર્તા છે. કાજલ ઓઝા વૈધનું પુસ્તક 'વ્હાલી આસ્થા' પિતા તરફથી પુત્રીને લખવામાં આવેલા સુંદર પત્રો છે, જે દીકરીને દરેક પળમાં જિંદગી વિશે કંઈક શીખવાડનાર ભેટ બની રહે તેમ છે. (પ્રિય નીકી અને વ્હાલી આસ્થા બંને પુસ્તકો વિશે મેં લખેલી બ્લૉગ પોસ્ટ્સની લીંક આ પોસ્ટને અંતે મૂકી છે.) ખાલિદ હુસૈનીની નવલકથા 'ધ કાઇટ રનર' પણ પિતા અને પુત્ર વચ્ચેનો સંવાદ અને એકબીજા પ્રત્યેની કાળજી સંવેદનશીલ રીતે રજૂ કરે છે. દિગ્દર્શક કે. આસિફની મહાન હિન્દી ફિલ્મ 'મુઘલ-એ-આઝમ' ઈતિહાસનાં પ્રખ્યાત પાત્રો અકબર અને સલીમનો સંબંધ રજૂ કરે છે. શેખર કપૂરની ફિલ્મ 'માસૂમ' મજબૂર પિતાની લાગણીઓ દર્શાવે છે. આર. બાલ્કિની ફિલ્મ 'પા' મેં જોઈ નથી, પરંતુ હું ખાતરીપૂર્વક લખી રહ્યો છું કે એ પણ એક પિતા અને પુત્રનાં સંબંધ પરની સુંદર ફિલ્મ હશે. રવિ ચોપરાની ફિલ્મ 'બાગબાન' સંતાનો અને માતા-પિતા પરની કદાચ સૌથી લાગણીશીલ ફિલ્મ છે, જે ફિલ્મમાં જ્યારે સગા દીકરાઓ મા-બાપને પોતાની પાસે રાખવા તૈયાર થતા નથી, ત્યારે દત્તકપુત્ર તેમની કાળજી લે છે. રવિ ચોપરાની જ બીજી એક ફિલ્મ 'બાબુલ' સસરાને બાપથી પણ વિશેષ દરજ્જો આપે છે. 'બાબુલ' ફિલ્મમાં એક પિતા પોતાના પુત્રનાં મૃત્યુ પછી પુત્રવધૂનાં બીજા લગ્ન કરાવતી વખતે પોતે કન્યાદાન કરે છે. આદિત્ય ચોપરાની ફિલ્મ 'દિલવાલે દુલ્હનિયા લે જાયેંગે' પિતા-પુત્ર વચ્ચેનો એક નવો જ અંદાજ રજૂ કરે છે, જે એ સમય કરતાં થોડોક આગળ પડતો જરૂર કહી શકાય. કરણ જોહરની 'કુછ કુછ હોતા હૈ' ફિલ્મમાં એક પિતા દીકરીને મા વિના ઉછેરીને મોટી કરે છે. કરણ જોહરની જ 'કભી ખુશી કભી ગમ' પિતાનો અહંકાર રજૂ કરે છે, તો કરણ જોહરની જ 'કભી અલવિદા ના કહેના' ફિલ્મમાં એક 'કૂલ ડેડ' તરીકે અમિતાભ બચ્ચન પણ છે અને એક હમેંશા ગુસ્સે રહેતા પિતા તરીકે શાહરુખ ખાન પણ. વિક્રમાદિત્ય મોટવાણેની પ્રથમ ફિલ્મ 'ઉડાન' એક બાપ જે પોતાના સંતાનને કોઈ જ આઝાદી આપતો નથી અને સંતાનની કોઈ જ સંભાળ રાખતો નથી તેની વાત માંડે છે, તેમની બીજી ફિલ્મ 'લૂટેરા'માં તેનાથી એકદમ વિપરીત એક બાપ માટે પુત્રીની ખુશી સૌથી મહત્વની છે. કબીર ખાનની 'બજરંગી ભાઈજાન' પિતા વિશે ઉલ્લેખ કરતી નથી, પરંતુ એક મૂંગી દીકરીને પોતાના દેશ સુધી પહોંચાડતું સલમાન ખાનનું પાત્ર તે દીકરીને માટે પિતાતુલ્ય બની રહે છે. શકુન બત્રાની ફિલ્મ 'કપૂર એન્ડ સન્સ' જે પરિવાર વિશે વાત કરે છે, તેમાં પિતા અને પુત્રનો સંબંધ ખૂબ તણાવભર્યો છે. વિપુલ અમૃતલાલ શાહની ફિલ્મ 'નમસ્તે લંડન' એક દીકરી જે પોતાની જાતને બ્રિટિશર જ ગણાવે છે, જે પોતાની જાતને ભારતીય ગણવા તૈયાર નથી, તેના પિતા સાથેના સંબંધો તેમજ બાપ પોતાની દીકરીને ભારતીય મૂળ તરફ પરત લઈ જાય છે તેની વાર્તા માંડે છે. શૂજિત સિરકારની ફિલ્મ 'પિકુ' આધુનિક પિતા પુત્રીનો સંબંધ રજૂ કરે છે, જ્યાં દીકરી આર્કિટેક્ટ છે, અપરિણીત છે, પોતાના પિતાની સંભાળ રાખવા માટે. નિતેશ તિવારીની ફિલ્મ 'દંગલ' કુસ્તીબાજ પિતા મહાવીર અને દીકરીઓ ગીતા અને બબિતા વિશે વાત કરે છે, જેમાં એક બાપ સમાજનાં જૂના નિયમો સામે જંગ છેડીને પોતાની દીકરીઓને કુસ્તીમાં જીતતી જોવા માંગે છે. અયાન મુખર્જીની બંને ફિલ્મો 'વેક અપ સિડ' અને 'યે જવાની હૈ દીવાની' પણ થોડેક અંશે સંતાનની ખૂબ કાળજી રાખતા પિતા વિશે વાત કરે છે. બંને ફિલ્મો અનુક્રમે 'વેક અપ સિડ' અને 'યે જવાની હૈ દીવાની'માં રણબીરનાં મુખ્ય પાત્રો- સિડ પોતાનો પહેલો પગાર પિતાનાં હાથમાં આપે છે તે દ્રશ્ય અને બની પોતાનાં સ્વપ્ન માટે વિદેશ જઈ રહ્યો છે ત્યારે પિતા સાથેની વાતચીત ખૂબ જ લાગણીશીલ છે. ઝોયા અખ્તરની 'દિલ ધડકને દો'માં અનિલ કપૂરનું પાત્ર બહારથી કડક દેખાતો પિતા, પરંતુ અંદરથી કોમળ પુરુષ છે, જે પોતાના અહંકાર માટે સંતાનોને મજબૂર પણ કરી શકે છે અને સંતાનોની ખુશી માટે પોતાની આબરૂ પણ એક બાજુ મૂકી શકે છે. 'દિલ ધડકને દો' ફિલ્મમાં પુત્ર તરીકે રણવીર સિંઘ જ્યારે પિતા અનિલ કપૂરને પૂછે છે કે શું પોતે એમની પર ભરોસો કરી શકે? કારણ કે પિતા જ એની જિંદગીની હોડીને ડૂબતી બચાવી શકે તેમ છે. ("ક્યા મૈં આપ પે ભરોસા કર શકતા હૂં પાપા? ક્યૂંકિ આપ હી મેરી લાઇફબોટ હો.") પિતા જે આપણને દરેક ડૂબતી પરિસ્થિતિમાં બચાવીને કિનારે લઈ આવે છે, હમેંશા વિચારે છે કે મારુ સંતાન જીવનમાં મારાથી પણ આગળ વધે, તેવા પિતાને સલામ. લવ યુ ડેડી!  

સંબંધિત કેટલીક બીજી પોસ્ટ્સ -

મધર્સ ડે (૨૦૧૭)

કપૂર એન્ડ સન્સ - હાથ પકડીને સહારો આપવો

દંગલ (૨૦૧૬)

ઉડાન (૨૦૧૦)

વ્હાલી આસ્થા - કાજલ ઓઝા વૈદ્ય

પ્રિય નીકી - ચંદ્રકાંત બક્ષી

મધર્સ ડે (૨૦૧૭)

સ્કૂલમાં હતાં ત્યારે માતૃપ્રેમનો નિબંધ લખવાનું કહેવામાં આવતું અને આપણે 'ગોળ વિના મોળો કંસાર, મા વિના સૂનો સંસાર' કે પછી બોટાદકરની કવિતા 'જનનીની જોડ સખી નહીં જડે રે લોલ' કવિતાની પંક્તિઓ ટાંકીને આપણી ઉંમર અને સમજણ પ્રમાણે મા વિશે લખીને પાનાંઓ ભરતાં હતાં, આજે આ લખી રહ્યો છું અને વિચારુ છું કે શું કહી શકાય એક એવી વ્યક્તિ વિશે જેના વિના આપણું અસ્તિત્વ જ ન હોઈ શકે, સમગ્ર માનવજાતનું જ અસ્તિત્વ ન હોઈ શકે,... મા, એક શબ્દ જેની અંદર આખી દુનિયાનો સમાવેશ થઈ જાય છે, એક વ્યક્તિ જેના થકી આપણે આ દુનિયામાં પ્રવેશ મેળવીએ છીએ, આ જીવનની શરૂઆત એના ગર્ભમાંથી કરીએ છીએ. એક વ્યક્તિ, મમતા અને વાત્સલ્યથી ભરેલી જીવતી જાગતી ભગવાનનાં રૂપ સમાન, જે પોતાની જાતને ભૂલીને આપણો ઉછેર કરે છે, સંસ્કારો સીંચે છે, જિંદગી વિશે બોધપાઠ આપે છે, નાનામાં નાની કાળજી રાખે છે અને સતત ટોકે છે, એક વ્યક્તિ જે એટલો પ્રેમ આપે છે અને એટલી કાળજી રાખે છે કે જે વર્ણવવા માટે શબ્દો જ નથી. મા ગૃહિણી હોય તો આપણે એને દરેકનું નાનામાં નાનું કામ કરીને કાળજી રાખતી અને કોઈને પણ તકલીફ ન પડે એ રીતે વર્તતી એક વ્યક્તિ તરીકે જોઈએ છીએ, જો એ નોકરી કે કામ કરતી હોય તો એ પછી પણ એ ક્યારેય પોતાની ફરજ ચૂકતી નથી. એક વ્યક્તિ જેને ક્યારેય રજા હોતી નથી, એ મા છે. એક વ્યક્તિ જેની ગેરહાજરી તરત જ વર્તાય છે, જેનું મહત્વ એની હાજરીમાં ક્યારેક આપણે સમજી શકીએ તે માટે સમર્થ જ નથી, કદાચ આખી જિંદગી ઓછી પડી જાય એ સમજવા માટે... 

એક વ્યક્તિ જેના હાથની રસોઈ ખાધા પછી કોઈ પણ બીજી ગમે તેટલી સ્વાદિષ્ટ વસ્તુઓ એની તોલે ક્યારેય આવી શકતી જ નથી, એક વ્યક્તિ જે માથે હાથ ફેરવીને કહે કે બધું ઠીક થઈ જશે એ વખતે લાગે છે કે ખરેખર બધુ જ ઠીક થઈ જશે. એક વ્યક્તિ જે બહાર નીકળીએ ત્યારે વારંવાર બધુ જ યાદ અપાવડાવે છે કે આ ન ભૂલી જવાય, આ રહી ન જાય કે પેલી વસ્તુ ચૂકી ન જવાય, ગમે તે વખતે આપણી ગમે તે ઉંમર હોય એને એમ જ લાગે છે કે આપણે બહારની દુનિયાની ટક્કર લઈ નહીં શકીએ, એટલે એ બધી જ સલાહો, કાળજી, ચિંતા, પ્રેમ અને લાગણીઓ વરસાવીને વારંવાર કહેલી વાતો ફરીથી કહે છે. જ્યારે કોઈ વાર રાત્રે પાછા ફરતી વખતે મોડું થઈ જાય તો એ બે આંખો વાટ જોતી રહે છે, એ આંખો રસ્તા તરફ તાકી રહે છે, પાછા ફરીએ એટલે બધુ જ પૂછીને, બધુ જ જાણ્યા પછી એ ચહેરો અનહદ આનંદ પામે છે. કોઈ પ્રસંગે કે તહેવારે જો કોઈ ભેટ આપીએ ત્યારે એ પૂછે છે કે કેમ મારી માટે પૈસા બગાડ્યા! એ હમેંશા પોતાની જાતને છેલ્લે મૂકતી થઈ જાય છે, પણ એ જ મા હોંશથી એ ભેટ દરેકને બતાવે છે કે સંતાનની ભેટ છે આ, અને એટલા જ આનંદથી ઉપયોગમાં પણ લે છે. આપણે એની સતત કાળજી અને સંભાળ વચ્ચે ઉછરીએ છીએ, યુવાન થઈ જઈએ છીએ, ક્યારેક ભૂલી જઈએ છીએ કે એ પણ એક સમયગાળો જીવીને પોતે વૃધ્ધ થઈ રહી છે, આપણે ક્યારેક ચીડ અનુભવીએ છીએ જ્યારે મા અમુક વાતો કરે છે, કારણ કે આપણે સમજી જ નહીં શકીએ કે ક્યારેક એ દિમાગથી નહીં, પણ ફક્ત દિલથી જ વિચારે છે. મા ક્યારેક આપણી ઇચ્છાઓ કે માંગણીઓ પૂરી ન કરે ત્યારે આપણને ખરાબ લાગી જાય છે, પરંતુ આપણે ઘણી વખત એની માંગણીઓ વિશે પૂછવાનું ભૂલી જઈએ છીએ. 

કેટલાક સંતાનો અને મા વચ્ચે તાલમેલ થઈ જ શકતો નથી અથવા એક સમયનો ભૂતકાળ કે કોઈ એક વાતને કારણે અંતર આવી જાય છે. ક્યારેક મા નવી વાતો સમજી શકતી નથી કે કેમ સંતાન એ રીતે વર્તે છે, ક્યારેક સંતાન સમજી શકતું નથી કે કેમ મા જૂની જ રીતભાતો હજી સાચવે છે કે કેમ એના વિચારો સાથે સહમત થતી નથી. ક્યારેક મા પણ સંતાન પાસે અપેક્ષાઓ રાખે છે, જે કદાચ સંતાન ન પૂરી કરી શકે એમ હોય તો મા પણ સમજી શકવી જોઈએ કે દુનિયાનાં નિયમો કે બંધનોથી સંતાન ક્યારેય જીવનમાં ખુશ નહીં રહી શકે, સંતાનને અમુક આઝાદી આપવી પડશે. ક્યારેક સંતાન પોતાની મા માટે પોતાની મરજી અને ઇચ્છાઓનું બલિદાન આપે છે ત્યારે સંતાનને પણ સમજવું જોઈએ કે એ પણ પોતાની ક્ષમતાથી બહાર જઈને જે એને ઇચ્છા જ નથી એ કરી રહ્યું છે. તાલમેલનું સૌથી સરસ ઉદાહરણ છે બંને તરફથી સમાન હોય એવી ત્રાજવાની સ્થિતિ, જે લાગુ પાડી શકાય તો મા અને સંતાન બંને વચ્ચે સંઘર્ષ અને તણાવ ઓછો થઈ શકે. 

ઈતિહાસ અને પુરાણોમાં આવતી સ્ત્રીઓ જેમને કોઈ મહાન વ્યક્તિની મા થવા માટે સૌભાગ્ય સાંપડ્યું હતું, એ નામોની સંખ્યા ઓછી નથી, એ દેવકી હોય, યશોદા હોય કે કૌશલ્યા કે જીજાબાઈ કે રાણી લક્ષ્મીબાઈ કે મધર મેરી... સાહિત્ય અને સિનેમા જેવા માધ્યમોમાં પણ મા વિશે કે એના મહત્વ વિશેની કૃતિઓ ઓછી નથી. સ્કૂલમાં ભણતા હતાં ત્યારે કોઈ એક લેખકની 'બા' નામની કૃતિ આવતી હતી, એમનું નામ યાદ રહ્યુ નથી, પરંતુ એ રેખાચિત્ર વાંચતી વખતે હું રડી પડ્યો હતો એ યાદ છે. હમણાં છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી કુન્દનિકા કાપડીઆનો વાર્તાસંગ્રહ 'જવા દઈશું તમને' વાંચી રહ્યો છું, એમાં ત્રીજી જ વાર્તા છે, 'મારી મા'... ખૂબ ઓછું ભણેલી અને ઝાઝી કોઠાસૂઝ ધરાવતી એક મા પોતાની દીકરીને ઉચ્ચ શિક્ષણ આપીને ઉછેરે છે એ વાત અને વાર્તાને અંતે આવતો મા અને દીકરીનો સંવાદ મારી આંખો ભીંજવી ગયેલો. મા એટલે જે જન્મ આપીને ફક્ત ઉછેર કરે છે, એ જ નહીં પરંતુ એક એવી વ્યક્તિ જે ડગલે ને પગલે સંતાનની પડખે જ રહે છે, દરેક પરિસ્થિતિ અને દરેક નિર્ણયમાં, એ સૂર વ્યક્ત કરતી ધીરુબહેન પટેલની 'કાદંબરીની મા' એક ખૂબ જ લાગણીશીલ અને નારીવાદી નવલકથા છે. મહેબૂબ ખાનની જગપ્રસિધ્ધ ફિલ્મ 'મધર ઇન્ડિયા' માતાની સંતાન તરફની કાળજી અને સૌથી ખરાબ પરિસ્થિતિઓ વચ્ચે પોતાનાં સંતાનોનો સારી રીતે ઉછેર કરતી એક મા અને એના દીકરાઓની કથા છે. ભારતીય ફિલ્મોને દુનિયામાં ખ્યાતિ અપાવનાર બંગાળી દિગ્દર્શક સત્યજીત રે ખરેખર મહાન કલાકાર રહી ચૂક્યા છે, તેમની પ્રખ્યાત ફિલ્મો 'ધ અપુ ટ્રિલોજી'નો બીજો ભાગ 'અપરાજિતો' મા અને પુત્ર વચ્ચેની કેટલીક સૂક્ષ્મ લાગણીઓ, મતભેદો, અલગ વિચારોને કારણે થતું ઘર્ષણ સુંદર રીતે રજૂ કરે છે. એ જ રીતે બંગાળી દિગ્દર્શક રિતુપર્ણો ઘોષની ફિલ્મો 'ઉનીશે એપ્રિલ' અને 'તીતલી' મા-દીકરી વચ્ચેનો સંબંધ એક અનોખી કક્ષાએ લઈ જનાર ઉત્તમ ફિલ્મો છે. પ્રખ્યાત ડિરેક્ટર સંજય લીલા ભણસાલી એમની પાછળ માતાનું નામ લખાવે છે, 'ગોલિયો કી રાસલીલા - રામલીલા' ફિલ્મમાં પણ એમણે દીપિકા પાદુકોણે જે પાત્ર ભજવ્યું હતું તેનું નામ પોતાની માતાનાં નામ પરથી 'લીલા' રાખ્યું હતું. મહેશ ભટ્ટની ફિલ્મ 'ઝખ્મ' પણ મા પોતાનાં સંતાનોની કાળજી માટે થઈને શું શું કરે છે તેમજ એક સંતાન નાનપણથી યુવાની સુધી માતાને કઈ રીતે સાચવે છે, તેની વાત માંડતી એક સંવેદનશીલ કથા છે. વિપુલ મહેતાની ત્રણેક મહિના પહેલા રજૂ થયેલી ગુજરાતી ફિલ્મ 'કેરી ઓન કેસર' મોટી ઉંમરે આઇ.વી.એફ. પધ્ધતિથી માતૃત્વ ધારણ કરનારી સ્ત્રીની વાર્તા માંડે છે, સુપ્રિયા પાઠકનાં અફલાતૂન અભિનય સાથેની દરેક ગુજરાતીએ જોવા જેવી ઉત્તમ ફિલ્મ. અવિનાશ કુમાર સિંઘની 'લિસન... અમાયા' દીકરી પોતાની માતાને અને એની લાગણીઓને સમજી શકતી નથી એ વિશે ઉલ્લેખ કરતી આધુનિક વાર્તા છે. રાકેશ ઓમપ્રકાશ મહેરાની ફિલ્મ 'રંગ દે બસંતી'માં એક સુંદર ગીત છે, 'લુકા છુપી', જે  મા અને મૃત પુત્ર વચ્ચેનો સંવાદ રજૂ કરે છે, લતા મંગેશકર અને રહેમાન જેવી મહાન હસ્તીઓ દ્વારા ગવાયેલું એ ગીત મારી આંખોમાં ઘણી વખત ઝળઝળિયાં લઈ આવે છે. આમિર ખાનની ફિલ્મ 'તારે ઝમીન પર'નું શંકર મહાદેવન દ્વારા ગવાયેલું ગીત 'મા' હમેંશા મને લાગણીશીલ બનાવે છે. એ ગીતની એક પંક્તિ છે, 'ક્યા ઇતના બૂરા હૂં મૈં મા?' જે દરેક એવા સંતાનની લાગણીને વાચા આપે છે જેને લાગે છે કે મા એમને સમજી શકતી નથી. ઉપર લખેલ કૃતિઓ/ગીતો/ફિલ્મો મેં વાંચી છે/સાંભળ્યાં છે/માણી છે. આ સિવાય પણ માતૃત્વ કે મા અને સંતાન પર બનેલી ફિલ્મો, ગીતો કે સાહિત્ય ઘણી જ માત્રામાં છે, 'દીવાર', 'કરણ અર્જુન' જેવી ફિલ્મો મેં જોઈ નથી. 'તુ કિતની અચ્છી હૈ' નામનું એક ગીત પણ સુંદર છે. મા વિશે વાત કરતાં એક બે દ્રશ્યો પણ મને ખૂબ ગમે છે, કરણ જોહરની ફિલ્મ 'કુછ કુછ હોતા હૈ' પણ એક રીતે પોતાનાં મૃત્યુ વખતની ઇચ્છાને પોતાની દીકરી દ્વારા પૂર્ણ કરાવતી એક માતાની વાર્તા છે, એ ફિલ્મમાં સ્કૂલની 'વન મિનિટ કોમ્પિટિશન' વખતે જ્યારે દીકરી મા વિશે કહી શકતી નથી ત્યારે એક પિતા તરીકે શાહરુખનું પાત્ર એને મા વિશે અને માની લાગણીઓ, કાળજી અને મહત્વ વિશે સ્કૂલની સ્પર્ધાની વચ્ચે સમજાવે છે, એ ફક્ત ત્રણ ચાર લીટીનો સંવાદ પણ મા વિશેની બધી જ વ્યાખ્યાઓ પૂર્ણ કરી દે છે. મણિ રત્નમની 'દિલ સે'માં એક દ્રશ્યમાં અમર (શાહરુખ ખાન) મેઘનાને (મનિષા કોઈરાલા) પૂછે છે કે એને સૌથી વધારે શું ગમે છે, એ વખતે જવાબમાં મેઘના બે વસ્તુ કહે છે, 'ગાંવ કે મંદિર કે કબૂતર' અને 'મા કે હાથ'... મા જેને હજાર હાથવાળી માનવામાં આવે છે, જેના વિના આપણે બધા અધૂરા છીએ, તેવી માતાને સો સો સલામ... લવ યુ મા એન્ડ થેન્ક યુ ફોર એવરિથિંગ...

મા વિશેની ફિલ્મો, કૃતિઓ કે લાગણીઓ વિશેની કેટલીક મેં લખેલી પોસ્ટ્સની લીંક્સ...

કેરી ઓન કેસર (૨૦૧૭)

તીતલી (૨૦૦૨)

ઉનીશે એપ્રિલ (૧૯૯૪)

નીલ બટ્ટે સન્નાટા (૨૦૧૬) - જિંદગીનું ગણિત અને સપનાઓ

કાદંબરીની મા - ધીરુબહેન પટેલ

શશિ, ચંદા અને રાની - જિંદગીને વધારે સારી બનાવવા માટે પ્રેરણાસ્ત્રોત

સ્ત્રી, એની લાગણીઓ, આદતો, સંભાળ અને આસપાસની દુનિયા

મારા અનુભવોમાંથી કશુંક જ્ઞાન

જો તમે તમારી જિંદગીનો અડધોથી પોણો કલાક આ પોસ્ટને આપી શકવાનાં હો તો જ વાંચવા વિનંતી, વાંચતા ગમે ત્યારે હસવું આવે કે વધારે પડતું લાગે તો મહેરબાની કરીને બંધ જ કરી દેવું. આ બધી વાતો ક્યારેક આગળ પાછળ થશે અથવા નહીં સમજાય એમ પણ બને. પરંતુ કંઈક તો જરૂર મળશે આ પોસ્ટમાંથી. તમે કદાચ વિચારતાં હશો અત્યારે (અથવા મનમાં હસતાં પણ હશો) કે આ દરરોજ ફેસબુક પર ફિલ્મો કે પુસ્તકો કે સંબંધો વિશે કંઈકને કંઈક લખીને શેર કરતો છોકરો અમને જિંદગી વિશે શું સમજણ આપશે, પરંતુ તમે મારા વિશે નિર્ણય ન બાંધી શકો, મારા જૂતાની અંદર પગ નાખશો તો ખૂંચશે જ, મેં વિચાર્યુ કે મારે શું કામ કોઈને શિખામણ આપવી જોઈએ, એવી તો કોઈ જરૂરત પણ નથી. પરંતુ આ શિખામણ નથી. ફક્ત થોડીક વાતો છે જે મારે કહેવી છે જેનાથી કોઈ એક વ્યક્તિને પણ જો ફાયદો થશે તો હું ખૂબ ખુશ થઈશ. મારા મિત્રો મને ઘણીવાર કહેતા હોય છે કે હું એમને થોડુંક જ્ઞાન વહેંચુ, (અથવા એ લોકો મજાક કરતાં હોય તો મને ખ્યાલ નથી) તો આ રહ્યુ કંઈક. 

ક્યારેય કોઈની સરખામણી એમ કરીને ન કરવી કે આ તો આમ જ છે, આગળ ઉપર કહ્યુ એમ એ વ્યક્તિનાં પગની સાઈઝ તમારા જેવી નહીં જ હોય, તો એના જૂતા તમે પહેરશો તો ખૂંચશે જ, એણે કેવો રસ્તો કાપ્યો છે, શું મુશ્કેલીઓ વેઠી છે એ જાણ્યા વગર કોઈની જિંદગી વિશે મત ન બાંધી લેવો. આ દુનિયામાં એવા ઘણા લોકો છે જેમની સાથે એ પ્રકારની ઘટનાઓ ઘટી હોઈ શકે કે એ લોકો કોઈને કહી પણ ન શકે. ક્યારેક ઘણી એવી વાતો હોય છે જે વ્યક્તિ ફક્ત પોતે જ જાણતી હોય છે. રોજબરોજ જીવવા માટે સંઘર્ષ કરતાં ઘણા લોકોની જિંદગી એવી હોય છે કે એની આપણને કલ્પના પણ ન થઈ શકે. આપણે દરરોજ નિરાશ કે દુ:ખી થઈ જઈએ ત્યારે એમ વિચારી શકાય કે આપણા જેવી જિંદગી જીવવા માટે ઘણા લોકો તરસતાં હોઈ શકે. 

જિંદગીમાં ખૂબ લોકો તમારી મજાક બનાવશે, પછી એ જ લોકો તમે થોડાંક આગળ વધશો એટલે તમારુ કામ હશે, ત્યારે તમારી પાછળ આવશે, એવા લોકોથી ખૂબ ખૂબ દૂર જ રહેજો, એમની સાથેનો સંબંધ જિંદગીમાં તમને કંઈ જ નહીં આપે. એ જ રીતે તમારા સપનાઓની મજાક કરનારા અથવા તમે એમ કહો કે મારે આ કરવું છે એ વખતે તમારો ઉત્સાહ ભાંગી નાખનારા લોકોથી પણ દૂર જ રહેવું. 

ક્યારેય પણ ખરાબ સમય આવશે, એવું લાગશે કે આ મારી સાથે જ કેમ, એ પ્રકારનો વખત દરેકની જિંદગીમાં આવે છે, આવી ગયો હોય તો પણ ફરી આવી શકે, નહીં આવ્યો હોય તો પણ આવી શકે, એ સમયે ફક્ત એટલું જ યાદ રાખજો કે આ સૌથી ખરાબ થયું, આનાથી ખરાબ હવે થઈ જ ન શકે, એટલે હવે સારુ જ થશે. કારણ કે રાત પછી સવાર પડશે જ. 'હેરી પોટર સીરિઝ' લખનાર જે. કે. રોલિંગનો એક સરસ ક્વોટ છે, જે આલ્બસ ડમ્બલડોરનું પાત્ર કહે છે, જેનો અર્થ કંઈક એ પ્રમાણે છે કે ગમે તેટલા ખરાબ અંધકારમય સમયમાં પણ ખુશી શોધી શકાય જો તમે ખુદ દીવો પ્રગટાવશો કે પ્રકાશ ફેલાવશો. એ પ્રકાશ તમે ખુદ પોતે જ છો, તમારી સમસ્યાઓમાં લોકો તમારી સાથે રહી શકશે, પણ એનો સામનો તો ખુદ કરવો જ પડશે.

ખૂબ ઓછા લોકોને તમારા દિલની વાત કહેજો, જેમની પર ભરોસો કરી શકો એમને જ. પણ, તમને લાગે કે તમારા અનુભવમાંથી કોઈ વ્યક્તિ શીખશે તો એને જરૂર પોતાની વાત કરજો, કોઈનો ભરોસો ન તોડશો, કોઈ સામેવાળું એ સંબંધને નિભાવે છે, તમારી માટે કંઈક કરે છે, તો તમે પણ એની માટે કંઈક કરજો. એક અજાણ્યું બાળક ક્યારેક તમારી સામે મલકાઈને તમને જે ખુશી આપશે, એ તમે દુનિયાનાં કોઈ પૈસાથી નહીં ખરીદી શકો, અથવા ઋતુનો પહેલો વરસાદ કે પહેલું ફળ અને તમને ગમે છે એ પ્રકારની કોઈપણ નાની ચીજ. એ બધુ જ માણી લેજો. 

ક્યારેક એવું બનશે કે તમે સારુ રાખશો એ વ્યક્તિ તમને સારુ નહીં રાખે, તમે બધાનું દુ:ખ વહેંચી લેતાં હશો તો પણ તમને ખૂબ ઓછા દુ:ખ વહેંચનારા મળે એમ પણ બને, પણ, મળશે જરૂર. ક્યારેય કોઈ બે વ્યક્તિનાં સંબંધથી ઈર્ષ્યા ન પામશો. ક્યારેય કોઈ વ્યક્તિનો દેખાવ કે એણે પહેરેલાં કપડાંને આધારે એ વ્યક્તિ વિશે નિર્ણય ન બાંધી લેવો. જિંદગીમાં એવો સમય જરૂર આવશે જ્યારે તમને અહેસાસ થશે કે એ બધુ કંઈ જ મહત્વનું નથી. જિંદગીમાં થોડાંક એવા લોકો જરૂર મળશે જેમની પર તમે આંખ બંધ કરીને ભરોસો કરી શકશો, એ પ્રકારના લોકોને તમારી નજીક રાખજો અને પોતાને ભાગ્યશાળી સમજજો જો એ પ્રકારનાં લોકો તમારી જિંદગીમાં હોય, એમને ક્યારેય તમારી જિંદગીમાંથી દૂર ન થવા દેશો. આસપાસ કચરાટોપલી શોધીને કચરો કચરાપેટીમાં જ નાખવાનું શીખજો, કારણ કે તમે ગમે ત્યાં ફેંકેલો કચરો તમારાથી ઓછું શિક્ષણ ધરાવતી વ્યક્તિ ઉઠાવે છે, અને એ સાબિત કરે છે કે સમજણ શિક્ષણથી વધારે મહત્વની છે, જ્યાં ત્યાં કચરો ફેંકતા લોકોનાં શિક્ષણની તો કોઈ જ કિંમત નથી. 

જિંદગીમાં તમને જે ગમતું હોય તમે કરી જ લેજો, કંઈક તો એવું હશે જ જે તમે ફક્ત તમારે માટે કરશો, સંગીત, ચિત્રકળા, લેખન, ડાન્સ, સારુ સારુ જમવું, ફરવા જવું, જે પણ ઇચ્છા થાય એ. નહીં તો છેલ્લે ફક્ત પૈસા રહી જશે અને કદાચ સમય નહીં હોય. નજીક ગમતી વ્યક્તિ નહીં હોય કે એ સંબંધ નહીં હોય, ત્યારે નહીં ગમે. તો માફી માંગવાનું મન થાય તો પણ માંગી જ લેવી. એનાથી તમે નાના નહીં થઈ જાઓ. ક્યારેક રડી લેજો, આંસુ ન રોકશો, છોકરાઓ કે પુરુષો ન રડે એવું કોઈ જ પુસ્તકમાં લખ્યું નથી. આમ કરાય અને આમ ન કરી શકાય એવું કહેનારાઓ પાસે નિયમોની ચોપડી માંગજો, એમને ખુલ્લો પડકાર ફેંકજો અને તમારી જિંદગી તમારી મરજી પ્રમાણે આરામથી જીવજો, ભરપૂર જીવજો. 

યાદોનો પટારો અને એ સાથેની ફરિયાદો

એક યાદોનું બૉક્સ પડ્યું છે, જેમાં ન જાણે કેટલીય વસ્તુઓ છે, જે મને ભૂતકાળ યાદ અપાવે છે. ક્યારેક મીઠી યાદો આપતો ભૂતકાળ, ક્યારેક સોયની અણીની જેમ ભોંકાતો ભૂતકાળ. એ યાદો બસ એમ જ છે સચવાયેલી અને ક્યારેક કેટલીય ફરિયાદો થઈ આવે છે તમારા બધાની સાથે, જેમણે એ યાદો આપી છે. ક્યારેક એ આખેઆખું બૉક્સ ક્યાંક ફેંકી દેવાનું મન થાય છે, જાણે લાગે છે એમ કરવાથી એ યાદોથી છૂટકારો મળશે, પણ, મને ખબર છે એમ નહીં થાય અને હું ફેંકતો નથી. કારણ કે હું જાણું છું કે એ યાદો ફક્ત વસ્તુઓ સાથેની તો નથી જ, વ્યક્તિઓ સાથેની છે. એમાંથી કેટલીક વ્યક્તિઓ તો જીવનમાંથી ક્યારનીય બહાર ફેંકાઈ ગઈ છે, એમાંથી કોઈકનો અફસોસ પણ છે, કોઈકનો નથી, તો પછી વસ્તુઓ ફેંકવાથી તો કશું જ મળવાનું નથી. એક જૂની ડાયરી પડી છે, કેટલીક સ્કેચપેન્સ, અલગ અલગ ડિઝાઈનની કી-ચેઇન્સ પડી છે, ખબર નહીં કયાંથી આવી છે એટલી કી-ચેઇન્સ! એક રીતે એ યાદ પણ છે પરંતુ ભૂલી જવાનું મન થઈ આવે છે! એક લાલ કપડાનો ટુકડો પડ્યો છે, એક સોનેરી રંગની પટ્ટી જેવું કંઈક, દરિયાકિનારેથી લાવીને કોઈએ આપેલાં શંખ અને છીપલાં, ન જાણે કેટલાય દિવાળી કાર્ડ્સ અને બર્થડે કાર્ડ્સ, શુભેચ્છાઓ તો ક્યાંક ખોવાઈ ગઈ છે આજે! કેટલાય ફ્રેન્ડશિપ બેલ્ટ્સ પડ્યાં છે, જે બચપણમાં કોઈ બાંધે તો ખુશી થતી અને એ હિસાબે મિત્રોની ગણતરી કરવામાં આવતી હતી! આજે મિત્રોની સંખ્યા આંગળીનાં વેઢે ગણાય એટલી થઈ ગઈ છે. અમુક પત્રો પડ્યા છે, જેને વાંચવાથી એ આખેઆખો સમય જાણે નજીક આવી જાય છે. એક પત્ર પડ્યો છે પાછો આવેલો, જેનો જવાબ ક્યારેય ન આવ્યો અને એ પત્ર જ પરત મોકલાવવામાં આવ્યો, ક્યારેક થાય છે દોસ્તીની કિંમત જ નહીં હોય એ વ્યક્તિને કે એણે એમ કર્યુ હશે, ક્યારેક એ બધા પત્રોને દિવાસળી ચાંપી દેવાનું મન થઈ આવે છે. એક કાર્ડમાં લગાવેલું ગુલાબ છે, જેમાંથી એક સમયે સુગંધ આવતી હતી, હવે ક્યારેય નહીં આવે. એક બર્થડે કેક પર લગાવેલી નાની સાઇઝની છત્રી પડી છે, કેટલી સરસ રીતે તમે લોકોએ ઊજવેલો મારો એ બર્થડે, હું ક્યારેય ભૂલી શકીશ નહીં. એ છત્રી પર આપણાં છ જણનાં નામ લખ્યાં છે, એ મિત્રો જે કદાચ હવે એકસાથે બધા છ જણ ભેગા થાય એ ખૂબ મુશ્કેલ છે.

મને આ દુનિયાનાં નિયમોની ચોપડી જોઈએ છે, જેમાં લખ્યું છે કે આમ કરાય ને આમ ન કરી શકાય. મારે આગ લગાવી દેવી છે એ સમાજને જેની આગળ મારે સાબિત કરવું પડે કે એ છોકરી મને રાખડી બાંધે છે જે મારી પાસે બેઠી છે. લોકોનાં ડરે એ મને મળતી નથી, ત્યારે લાગી આવે છે. અને એ સાથે યાદ આવી જાય છે એકબીજાની સમસ્યાઓમાં કરેલી તરફેણો. અઢળક વાતો, આસપાસનાં લોકોની કરેલી મજાક, અડધી રાતે એકબીજાને મેસેજ કરીને રડતાં રોકેલા એ દિવસો, એકબીજાને સ્ટડીઝમાં કરેલી હેલ્પ, એકબીજાને શીખવાડેલી જિંદગી વિશેની વાતો... અને આજે એ જ છોકરી દુનિયાનાં ડરે મને નહીં મળે.

ક્યારેક તારી ખૂબ યાદ આવી જાય છે, તારી પાસે આવવાની ઇચ્છા થઈ આવે છે. પણ, હું મેસેજ કરતો નથી. મને ખબર છે કે હજુ અમુક આગળની ચેટ જ અધૂરી છે કે તુ નવા જવાબો જ નહીં આપે. મેં કહ્યુ તુ તને કે તુ પાછો જાય એ પહેલા મને કહેજે, આપણે મળીશું અને તુ હમેંશની જેમ જ ભૂલી ગયો અને મેં તુ વ્યસ્ત હોઈશ એમ માનીને કહ્યુ જ નહીં, અને તારુ પ્લેન સમયસર નીકળી પણ ગયું અને બીજા લોકોનાં વોટ્સએપ પ્રોફાઇલ પરથી ખ્યાલ આવ્યો કે તુ જતો રહ્યો, એ દેશમાં જે મારાથી કેટલોય દૂર છે, ખબર નહીં ક્યારે મળીશ હવે! તારી ફરિયાદો પણ કોને કરુ? ક્યારેક કોઈ વખત કોઈ વાત ભયંકર રીતે ગૂંચવાઈ જાય છે, ત્યારે થાય છે તને ભેટીને રડ્યા જ કરુ અને યાદ આવે છે કે તુ પાસે જ નથી, કેટલાય જોજનો દૂર છે અને હવે ક્યારે મળીશ એ પણ ખબર નથી. તારી સાથે વાત કરવી હતી ધરાઈને, પણ, સરખી રીતે આવજો પણ ન કહ્યુ. તને ખબર છે ફોન પર વાત કરવી મને નથી ફાવતી. ક્યારેક તને ભાવતું ચાઇનીઝ મંચુરિયન ખાવાનું થાય કે સબ્વેમાં જવાનું થાય તો તારી યાદો ઘેરી વળે છે, પણ, તુ પાસે નથી. પણ, હું ખુશ છું કે તુ ખૂબ ખુશ છે અને તુ પણ ખુશ છે કે હું તને મારા સમાચાર આપતો રહીશ એટલે ક્યારેક બધુ ઠીક થઈ જાય છે, પણ, બસ એમ જ આજે ફરિયાદ કરવાનું મન થઈ ગયું...

તારી ક્યારેક બસ એમ જ યાદ આવે છે અને આખેઆખી સ્કૂલ લાઇફ જાણે સજીવ થઈ ઉઠે છે, તારા ચિત્રો, તારી આર્ટ, તારા ડેકોરેશનની નવી નવી ડિઝાઈન, તને તારી ડ્રીમ કરિયર આર્કિટેક્ચરમાં એડમિશન મળ્યું એ દિવસ. મને થાય છે કે તને મળું. પણ, તુ મળવા માટે સરખો સમય ક્યારેય કાઢતો નથી અને આ વ્યસ્ત જિંદગીમાં આપણે ઘડિયાળની અંદર પૂરાઈ ગયાં છીએ. ક્યારેક થાય છે કે વર્ષમાં એક વખત આપણે મળતાં એ પણ હવે કેમ નથી મળતાં જ્યારે ભૌગોલિક અંતર તો પહેલાં કરતાં ઘટી ગયું છે, તો પછી ભાવનાત્મક અંતર કેમ વધી ગયું છે! ક્યારેક તે આપેલાં પત્રો વાંચીને રાહત થાય છે કે આપણી દોસ્તી સ્કૂલમાં કેટલી ગાઢ હતી. પણ, પછી આજનો સમય પણ એ જ વિચારીને નીકળી જાય છે કે બધા હમેંશા સાથે નથી રહી શકતાં.

તને અમુક દિવસ પહેલાં જ ઑફિસથી છૂટતી વખતે જોયેલો, તારી એક્ટિવા પર આગળ હેલ્મેટ લટકતું હતું અને એ જ ચહેરો, જાણે હજુ તુ એવો જ છે, જેવો દસ વર્ષ પહેલાં સ્કૂલમાં હતો. મને જાણ છે કે તે તારુ સપનું પૂરુ કર્યુ છે ફેશન ડિઝાઇનર બનીને. પણ, મને એ જાણ નથી કે તને મારી સાથે વાંધો શું પડ્યો છે! તને એ દિવસે ટ્રાફિક સિગ્નલ પર એટલાં વાહનોની વચ્ચે ચીસો પાડી પાડીને રોકી લેવાનું મન થઈ ગયેલું, પણ, પછી યાદ આવી ગયાં તારા જવાબ ન અપાયેલા પત્રો, જવાબ ન અપાયેલ વોટ્સએપ મેસેજીસ, ન સ્વીકારાયેલી ફેસબુક રિક્વેસ્ટ,... અને તારી સાઇડનો ટ્રાફિક ક્લિયર થતાં તુ જતો પણ રહ્યો અને થોડી વાર પછી હું પણ. પરંતુ દિલનો એક ટુકડો એ જગ્યાએ છૂટી ગયો. અને યાદ આવી ગયાં એ બધા દિવસો જ્યારે સ્કૂલમાં લોકો આપણી મજાક ઉડાવતાં અને આપણે કોઈનું પણ ખરાબ લાગે તો એકબીજાને કહીને એ લોકોની જ મજાક ફરી ઉડાવતાં. સ્કૂલની રિસેસમાં આખા ગામની ગૉસિપ કરતાં. ઘણી વખત થાય છે કે તને ફોન કરુ, પણ, પછી ત્યાં બસ રિંગ જ વાગે છે. અને હવે મારુ સ્વમાન પણ ઘવાય છે. 

ક્યારેક એ બધા સ્કૂલનાં મિત્રોને એક થપ્પ્ડ ચોડી દેવાની ઇચ્છા થઈ આવે છે જે હજુ પણ આ જ શહેરમાં છે અને મળવા માટે બહાના કાઢે છે, પછી એમ થાય છે કે એમની મને મળવાની ઇચ્છા જ નથી. પણ, મારે તો મળવું છે એમને એટલે હું ફરી ક્યારેક બેશરમ થઈને એમને પૂછી બેસું છું ત્યારે મને ખ્યાલ આવે છે આખી દુનિયામાં સૌથી વ્યસ્ત લોકો મને જ મળ્યાં છે.

મને ફરિયાદો છે કે તે આપણો સંબંધ સાચવ્યો જ નહીં. તે કોઈ મજબૂરીઓ કે કોઈ વાત સમજવાનો પ્રયત્ન કર્યો જ નહીં અને મેં ખૂબ પીડાઈને અંતે એ સંબંધ જ તોડી નાખ્યો. ક્યારેક રવિવારે સવારે તારે ઘેર આવતો એ વખતે મોટેભાગે તારા વાળ શેમ્પૂથી ધોયેલાં રહેતાં, એ દિવસો ક્યારેક યાદ આવી જાય છે. એ શેમ્પૂની સુગંધ મને હવે ક્યારેય નહીં આવે, હવે ક્યારેય તુ મારી મજાક નહીં કરે, જે મને એ વખતે નહોતી ગમતી. ક્યારેય તુ મારી સાથે બેડમિન્ટન નહીં રમે કે ક્યારેય બસ એમ જ પાર્કમાં જઈને આપણે રમી નહીં શકીએ, કારણ કે હવે આપણે બાળકો રહ્યા નથી, આપણો સંબંધ પણ હવે રહ્યો નથી અને તુ તો કોઈની પત્ની પણ છે.

મને ફરિયાદ નથી કે તે મારી લાગણી ન સ્વીકારી, કારણ કે હવે આપણે મિત્રો છીએ અને હું એ પ્રેમની લાગણીઓમાંથી બહાર આવી ગયો છું. પણ, તારી સાથે કરેલી એ સમયની સાહિત્ય અને સિનેમાની વાતો ફક્ત યાદો બનીને જ રહેશે. હા, હજુ પણ આપણે એ જ પ્રકારે વાતો કરીએ છીએ જે રીતે પહેલાં કરતાં હતાં, કદાચ જૂના સમય કરતાં વધારે નજીક છીએ આપણે. પરંતુ, તો પણ ક્યારેક એમ થાય છે કે એ યાદોની અંદર જઈને એ ડિલિટ કરી આવું કે મેં તને કહેલું કે તુ મને ગમે છે, મને થાય છે મારે ક્યારેય કહેવું જ નહોતું જોઈતું... ખબર નહીં કેમ હું આપણે આટલા નજીક છીએ એ છતાં આ વાત કાઢી શકતો નથી મારી અંદરથી... 

મને અફસોસ છે કે તને ક્યારેય ખબર જ નહીં પડે કે મેં તને કેટલો પ્રેમ કર્યો. કદાચ તને મારુ નામ પણ યાદ નહીં હોય. તને ક્યારેય ખબર જ નહીં પડે કે તારા સુધી મારી વાત પહોંચાડવા માટે કેટલો પ્રયત્ન કર્યો. પણ, તને કહી જ ન શક્યો. કારણ કે હું તો અજાણ્યો જ હતો તારી માટે. તુ ઓળખતી પણ નહોતી મને તો પછી મળવાનો તો કોઈ સવાલ જ નહોતો. ક્યારેક યાદ આવે છે એ દિવસો જ્યારે તારા પ્રેમમાં હું એવો તો પડેલો કે ઊભા થતાં કેટલી વાર લાગેલી એ ફક્ત હું જ જાણું છું! તારી સાથે જીવવાનાં જોયેલાં સપનાં અને એ ગાંડીઘેલી વાતો યાદ કરીને હું હવે પોતાની જાત પર જ હસી પડું છું. કારણ કે એ લાગણીઓમાંથી બહાર આવવાનાં મેં ખૂબ પ્રયત્નો કર્યા છે અને એ પછી પણ એક નિષ્ફળ સંબંધ બાંધી ચૂક્યો છું અને આજે ફરી એકલો છું. તુ હવે ત્યાં રહેતી નથી અને હું પણ હવે ઇરાદાપૂર્વક એ ગલીમાંથી ગુઝરતો નથી. 

ક્યારેક થાય છે કે તમને બધાને ભેગા કરીને ખૂબ ખૂબ ફરિયાદો કરુ અને પછી ખૂબ રડીને, માફ કરીને, તમને અને તમારી યાદોને જવા દઉં અને તમારામાંથી જેની સાથે શક્ય હોય એની સાથે દરિયાકિનારે એક ઘર બાંધીને રહું. પણ, હું જાણું છે કે એ ક્યારેય નહીં થાય. પરંતુ 'યે જવાની હૈ દીવાની' ફિલ્મમાં નૈના કહે છે એ રીતે મારી સાથે હમેંશા થયું છે કે યાદો મિઠાઈના ડબ્બા જેવી છે, એકવાર ખોલ્યા પછી ફક્ત એક ટુકડો નથી ખાઈ શકાતો. એટલે જ વખતોવખત જ્યારે પણ યાદ આવે છે ત્યારે મોટાભાગનું એકસામટું જ યાદ આવી જાય છે. 'નમસ્તે લંડન' ફિલ્મની શરૂઆત પણ 'મૈં જહા રહૂ' ગીતથી થાય છે, જે યાદો વિશે સુંદર ગીત છે. પરંતુ હું પણ હવે ટેવાઈ ગયો છું અને થોડીવાર પછી મારા દિલને મનાવી લેવામાં સફળ થાઉં છું કે સચ્ચાઈ શું છે એટલે હું કંઈ દુ:ખી નથી આ બધી યાદો સાથે. એટલે જ મને પણ 'કપૂર એન્ડ સન્સ' ફિલ્મનાં ડાયલોગ જેવી લાગણી થઈ આવે છે કે એ યાદોને હું કરોડો રૂપિયા માટે પણ ન વેચું! મને ખબર છે કે હું ખૂબ લખું છું. પણ, 'એ દિલ હૈ મુશ્કિલ' ફિલ્મમાં સબા કહે છે એ મારે માટે પણ સત્ય છે, "શબ્દો સિવાય મારી પાસે કશું જ નથી." 

યે જવાની હૈ દીવાની

નમસ્તે લંડન

કપૂર એન્ડ સન્સ

એ દિલ હૈ મુશ્કિલ

આંતરરાષ્ટ્રીય મહિલા દિવસ, ૨૦૧૭

સ્ત્રીઓ વિશે હું ક્યારેક લખું છું, પરંતુ મોટેભાગે આ રીતે કોઈ ખાસ દિવસે શું લખવું અને શું ન લખવું એની સૂઝ મને નથી પડતી. પણ, તેમ છતાં મારે કંઈક લખવું છે. આજના દિવસે સ્ત્રી વિશે વાતો થશે, એની સિધ્ધિઓ, સપનાઓ, સમાનતા વિશે. સમાજનાં બંધિયાર નિયમો અને સ્ત્રી વિશેની દુનિયાની વિચારસરણી વિશે મેં પહેલા લખ્યું જ છે. (જેની લીંક આ પોસ્ટની અંતે ફરીથી મૂકી છે.) પણ, આજે મારે સ્ત્રીની ખુદ વિશેની માન્યતા અને બીજી સ્ત્રી તરફનાં વલણ અંગે વાત કરવી છે. જે દિવસે એક સ્ત્રી પોતાની જાતને સન્માન આપશે, પોતે સ્ત્રી હોવાનું ગૌરવ અનુભવશે, એ દિવસ પણ ઉજવણીનો ભાગ બનશે. સ્ત્રીએ કોઈથી ચડિયાતાં કે સમાન થવાની જરૂર છે જ નહીં, કારણ કે પૃથ્વી પર અવતરવા માટે સ્ત્રીની કૂખે જ જન્મ થાય છે અને બીજી એવી ઘણી વાતોથી સ્ત્રી ચડિયાતી છે જ. રહી વાત સમાનતાની તો જે દિવસે સ્ત્રી પોતાની અંદર આત્મવિશ્વાસ ભરશે, એ દિવસે સમાન નહીં પણ ક્યાંય ચડિયાતી આપોઆપ બની જ જશે. જે દિવસે એક સ્ત્રી બીજી સ્ત્રીને માન આપશે, તે દિવસ પણ તહેવાર બની રહેશે. જે પુત્રવધૂ પોતાના ભાઇ-ભાભીને માતા-પિતાની સંભાળ રાખવાનું કહે છે, એણે પોતાનાં પતિનાં માતા-પિતાની પણ કાળજી કોઈ જ ફરિયાદ વિના રાખવી પડશે, તો જ સમાનતા કહેવાશે...

મારી બીજી પોસ્ટસ - 

નારી સં-વેદનાનું સરોવર - કાજલ ઓઝા વૈદ્ય (સુરત લિટરરિ ફેસ્ટિવલ)

સ્ત્રી, એની લાગણીઓ, આદતો, સંભાળ અને આસપાસની દુનિયા

ક્વીન (૨૦૧૪) - જિંદગી જડી જવાની પ્રક્રિયા

નીરજા (૨૦૧૬) - આતંક, બહાદુરી અને જીવન

દંગલ (૨૦૧૬)

આરતી વ્યાસ પટેલ

શશિ, ચંદા અને રાની - જિંદગીને વધારે સારી બનાવવા માટે પ્રેરણાસ્ત્રોત

નિર્દોષતા

આજે બપોરે રિસેસમાં ઓફિસનાં બગીચામાં બેઠેલો. વિધાનસભાની મુલાકાતે આવેલા સ્કૂલનાં બચ્ચાઓને બગીચાની પ્લાસ્ટિકની પાઈપથી પાણી પીતા હું થોડો સમય જોઈ રહ્યો. એ લોકો એમની મસ્તીમાં મગ્ન, એકબીજાની પર પાણીની છોળો ઉડાડતા પાણી પીતા હતા. મને બે ઘડી વિચાર આવ્યો કે મિનરલ વોટરની બોટલમાં આ નિર્દોષતા ક્યાંક ખોવાઈ ગઈ છે. હવે આ વસ્તુ સાથે બધા સહમત થશે કે રેસ્ટોરેન્ટમાં જઈએ એટલે સૌથી પહેલો પ્રશ્ન 'રેગ્યુલર વોટર કે મિનરલ વોટર' પૂછવામાં આવે છે. વાત અહીં હું પાણીની બોટલ કે મિનરલ વોટર વિશે નથી કરતો. હું બીજી કોઈ વાત આ સાથે જોડાયેલ હોય એ પણ નથી કરવા માંગતો. મારે ફક્ત એ કહેવું છે કે આપણી રોજિંદી જિંદગીમાં આપણે એ રીતે જીવવા ટેવાઈ ગયા છીએ કે નાની નાની નિર્દોષ વસ્તુઓ પર ધ્યાન જ હવે જતું નથી. મારે એ છોકરાઓ સાથે પાણીની છોળો ઉડાડવી હતી, પણ હું ફક્ત ત્યાં બેસીને એમને જોઈ રહ્યો. કારણ કે ઓફિસનાં સમયમાં મારા કપડા ખરાબ થાય એમ હતા. પણ, આ આપણી જિંદગીનું સનાતન સત્ય થઈ ગયું છે કે ઘાસમાં હાથ-પગ ફેલાવીને માથું ઘાસને અડીને રહે તે રીતે સૂવામાં કે વરસતાં વરસાદમાં રેઈનકોટ, છત્રી કે ગાડીની બહાર નીકળતાં આપણા કપડા ખરાબ થઈ જાય છે. મને એ યાદ નથી કે મેં છેલ્લે ચકલી ક્યારે જોયેલી. અત્યારનાં નાના છોકરાઓને હાથી જોઈને પણ નવાઈ લાગે છે. આપણે બધા એ રીતે જીવવા લાગ્યા છીએ જ્યાં આવી વસ્તુઓની કે વાતોનું કોઈને માટે કોઈ જ મૂલ્ય રહ્યું નથી.

આજના સમયે એન્ડ્રોઈડ ફોન કે એમાં કોઈ ખાસ એપ ન વાપરનારા લોકો સામે આસપાસનાં લોકો કંઈક અજીબ નજરોથી જોઈ રહે છે. એક સમયે મોટાભાગની રજાઓ અને વેકેશન મામાનાં ઘરે રહેવાનું થતું અને એ સમય હવે ક્યાંક જતો રહ્યો છે અને એટલે ઊંડે ક્યાંક ધરબાઈ ગયો છે કે શોધીએ તો પણ એ સમય પાછો નથી મળતો. હવેની બધી રજાઓ 'સમર કેમ્પ' કે 'ફલાણા' ને 'ઢીંકણા' ક્લાસમાં જાય છે. હવે ટપાલી કોઈને માટે પત્રો કે દિવાળી કાર્ડ લઈને નથી આવતો. હવે સાંજનાં સમયે ઘરની આસપાસ ક્રિકેટ કે બીજી રમતો રમતાં બાળકો પણ ઘટી ગયા છે. રમતો ઘરની અંદરની ગેમ્સની અંદર જ ફેરવાઈ ગઈ છે. રમકડાનું સ્થાન પણ સ્માર્ટ ફોન જ લઈ રહ્યો છે. અમુક મા-બાપને તાજા જન્મેલ બાળકનો ફોટો લેવામાં પણ કોઈ જ શરમ નથી આવતી. કોઈ એ તાજા જન્મેલ બાળકની આંખો વિશે વિચાર કરતું નથી કે એની ઉપર ફ્લેશની અસર કેવીક થશે કે થોડોક દૂરથી ફોટો લઈએ, નહીં કે એકદમ ચહેરાની નજદીકથી. અમારે એ દોઢ વર્ષનો, પણ એને ફોનમાં બધી ખબર પડે કહેનારા માતા-પિતા સંતાનની ફોનની જાણકારી પર ગૌરવ લે છે. પણ, એ વાતની મા-બાપને શું જાણ નથી કે એ ફોનની એની પર શું અસર થશે? દસ-બાર વર્ષનાં છોકરા-છોકરીઓની સામે આખુ ઈન્ટરનેટ ખુલ્લું છે, એમ છતાં મા-બાપ સામે બેસીને જિંદગી વિશે વાત કરવાનો ના સંતાન પાસે સમય રહ્યો છે કે ના પેરેન્ટ્સ પાસે. અને આ વાત હાલ ભલે સાર્વત્રિક ન લાગતી હોય પણ આવનારા સમયમાં ભયંકર રૂપ ધારણ કરશે જ એ પાક્કુ!

ફરવરી કી સર્દિયો કી ધૂપ મેં...

ફેબ્રુઆરી, વર્ષનો સૌથી નાનો મહિનો. ઠંડી ઘટી જાય છે, ક્યારેક પંખો ચાલુ રહે છે, ક્યારેક બંધ કરવો પડે છે. કોઈ દિવસ સ્વેટર કે કોટ સાથે રાખવો પડે છે, ક્યારેક નહીં. ક્યારેક વાદળા દેખાઈ આવે છે. ક્યારેક તડકો નીકળે છે. હું આખા શહેર પર પથરાયેલો તડકો નિહાળું છું અને આ લખતી વખતે મને ખબર નહીં કેમ ચંદ્રકાંત બક્ષી યાદ આવે છે. એમનું લખાણ જ્યારે વાંચુ છું ત્યારે એમ થાય છે કે જે લખ્યું છે એ નજર સામે બને છે. અમુક વખત કોઈ વસ્તુ કે વ્યક્તિઓનું નિરીક્ષણ કરવામાં આવે તો ઘણી વસ્તુઓનો ખ્યાલ આવે છે. મેં આ પોસ્ટ લખવાનું શા માટે શરૂ કર્યુ અને આ પોસ્ટ દ્વારા શું કહેવા માંગુ છું એ હું હજુ પણ નથી જાણતો. બસ એમ જ લખું છું, વાંચવાનું મન ન થાય તો બંધ કરજો.

તડકો મોટેભાગે નથી ગમતો. પણ જો કૂમળો તડકો હોય તો ઘણી વખત રાહત મળે છે. ક્યારેક એમ જ ત્યાં બેસી રહેવાનું મન થાય છે. ફેબ્રુઆરીનો તડકો એટલા માટે ખાસ છે કે વધારે ઠંડી હોતી નથી અને ગરમી ધીમે ધીમે શરૂ થઈ હોય છે. શાદ અલીની ફિલ્મ 'સાથિયા'માં એક ગીત છે, 'ચુપકે સે'. એમાં ગુલઝારનાં લખેલા અમુક શબ્દો છે, જે નીચે લખ્યા છે... 

ફરવરી કી સર્દિયો કી ધૂપ મેં

મુંદી મુંદી અખિયો સે દેખના

હાથ કી આડ સે

- ગુલઝાર

ચુપકે સે, સાથિયા (૨૦૦૨)

આ ગીત મને ખૂબ ખૂબ ગમે છે. હું આ શબ્દો પર ઘણી વખત વિચાર કરુ છું કે એમાં બંધ આંખો વડે હાથની આડશથી ફેબ્રુઆરીનો તડકો જોવાનું કેમ કહ્યુ છે. મને જવાબ ક્યારેય નથી મળ્યો! કદાચ બંધ આંખો હોય તો તડકાની તીવ્રતા એટલી મહેસૂસ ન થાય અને થોડી કોમળતા લાગે. તડકો એટલે કે સૂર્યપ્રકાશ ન હોય તો ઘણા કામ અટકી પડે છે. તડકો હોય એટલે આપણે વધારે તડકો છે એમ ફરિયાદ કરીએ છીએ અને જ્યારે ચોમાસામાં તડકો નથી નીકળતો ત્યારે કપડા ન સૂકાયાની પણ ફરિયાદ કરીએ છીએ. શિયાળામાં તડકો નીકળે ત્યારે ઠંડી થોડી ઓછી થાય છે. તડકો જિંદગી જેવો છે. જ્યારે જે છે એ નથી ગમતું, જ્યારે એ પાસે નથી હોતું ત્યારે ન હોવાની ફરિયાદો!

હું સંજય દેસાઇ સવારે ઓફિસ માટે નીકળું છું અને ટ્રાફિક સિગ્નલ પર સ્કૂલનાં બચ્ચાઓને એમનાં મમ્મી-પપ્પાને લપાયેલાં બેસીને સ્કૂલે જતાં જોઉ છું, એમના ચહેરા પર કોમળ તડકો અને એમનું નિર્દોષ હાસ્ય જોઉ છું. ક્યારેક વાદળોની વચ્ચેથી લપાતો છૂપાતો સૂર્ય જોઉ છું, ક્યારેક રિસેસમાં તડકામાં બેસુ છું, ક્યારેક છાયામાં બેસવાનું મન થાય છે. ઓફિસનાં બગીચાનાં ઘાસ અને ફૂલો પર પથરાયેલો તડકો જોઉ છું, જેમાં ફુવારા ચાલુ થાય ત્યારે તડકાની સાથે પાણીની સુગંધ અને ઠંડક ભળે છે. ઘાસમાં બેસીને સૂર્યને જોઉ છું, ઝાડના પત્તામાંથી ચળાઈને આવતો તડકો જોઉ છું. સાંજે તડકો ઓફિસની બારીમાંથી પ્રવેશે ત્યારે બારી બંધ કરીને પડદો ઢાંકી દઉ છું ને એમ છતાં સાંજે ઓફિસથી નીકળતી વખતે સૂર્યાસ્તનો તડકો ગમે છે. દરેક ફેબ્રુઆરીમાં મારી ઉંમરમાં એક વર્ષ ઉમેરાય છે અને વૃક્ષો પરથી ખરીને નીચે પડેલા પાંદડાઓ પર પથરાયેલો તડકો જોઉ છું ને મારી જિંદગી ચાલતી રહે છે... 

हॉ वही जिन्दगी - રોજબરોજ સતત એકધારી ચાલતી નીરસ જિંદગી

યશ ચોપરાની 'વીર ઝારા' શરૂ થાય છે ત્યારે આપણે જાવેદ અખ્તરની લખેલી કવિતા યશ ચોપરાનાં અવાજમાં સાંભળીએ છીએ. એના પછી ખૂબસુરત ગીત શરૂ થાય છે, 'ક્યૂ હવા'... એ કવિતાની અંદર કહ્યુ છે કે જિંદગી દરેક પળ નવી છે એમ છતાં લાગે છે કે એ જ જિંદગી છે. આ સ્થિતિ આપણામાંથી ઘણા લોકોની છે. દરરોજ સવાર ઉગે છે અને આ દુનિયામાં ઘણા લોકોને લાગે છે કે કોઈ નવી વસ્તુ બનતી નથી અથવા ક્યારેક એમ લાગે છે કે દરરોજ શું આ એક જ માથાકૂટ, આવી જિંદગી તો નહોતી વિચારી. તમને પણ જો આવો વિચાર ક્યારેક આવતો હોય તો તમે એકલા નથી! આપણે બધા મોટેભાગે આ પરિસ્થિતિનો સામનો કરીને જીવીએ જ છીએ, પણ જો ક્યારેક ગુસ્સો આવે, દુ:ખ થાય કે મૂડ ખરાબ થાય તો એ યોગ્ય છે, એમાં કંઈ જ ખોટુ નથી, જો એ વસ્તુ સ્વીકારી લઈએ તો અડધી સમસ્યાનો ઉકેલ આવી જશે...

लहर दर लहर

मौज दर मौज

बहती हुई जिन्दगी

जैसे हर एक पल नयी है

और फिर भी वही

हॉ वही जिन्दगी

મોટાભાગના લોકો સવારે ઉઠે છે, ફટાફટ તૈયાર થઈને સ્કૂલ/કોલેજ/ઓફિસ/કામ પર/ધંધા પર જવાની ઉતાવળનાં કકળાટમાં આપણે ઘણી વસ્તુઓને નજરઅંદાઝ કરીએ છીએ. મોટેભાગે આપણે દરરોજ પડતી નાની નાની તકલીફોથી ટેવાઈ જઈએ છીએ, ટ્રાફિકમાં અટવાવું, ડેડલાઈનમાં વર્ક પૂરુ કરવું અથવા બીજી નાની સમસ્યાઓ, જે ખરેખર તો સમસ્યાઓ પણ હોતી નથી. પરંતુ આપણે માનીએ છીએ કે એક ખરાબ વસ્તુને લીધે બીજી વસ્તુ ખરાબ થાય છે, પણ ઘણી બધી વખત સત્ય એ નથી, એ વાત આપણે સ્વીકારી શકતાં નથી. 

जिन्दगी किस तरफ जा रही है?

ક્યારેક એમ થાય છે કે સમય બસ એમ જ ચાલે છે, પણ કંઈક જે ગમે છે એ થતું નથી, અથવા જે થાય છે એ ગમતું નથી. સમયનું કામ એ કરે છે એ ચાલતો રહેશે, આપણે સમયને રોકી શકવાનાં નથી. આપણે રોકવાની છે આપણી રોજબરોજની એકધારી જિંદગીની નીરસતા. ક્યારેક એમ જ ફોન, સોશિયલ મીડિયા અને ટી.વી. જેવા ઉપકરણોમાંથી અડધા દિવસનો આરામ લઈને કે એમ જ રજાના દિવસે પોતાને ગમતી જગ્યાએ જઈને ફક્ત થોડો સમય બેસવાથી કે ગમતું ગીત સાંભળવાથી મોટાભાગે સારુ લાગતું જ હોય છે. દરેક વખતે બધી વસ્તુઓનો ઉપાય બહુ મોટો જ હોય એ જરૂરી નથી. 

Before Sunrise (1995)

ધ હોલિડે (૨૦૦૬) ફિલ્મમાં કેટ વિન્સલેટનું પાત્ર આઈરિસ એક સમયે કહે છે કે અમુક પ્રોબ્લેમ્સ એટલા ખરાબ હોય છે કે તમે ગમે તેટલી નવી વસ્તુઓ ટ્રાય કરો, પણ તમે રોજ રાતે સૂવા જતી વખતે વિચારો છો કે એવી તો કઈ ભૂલ કરી છે જેને લીધે આ થઈ રહ્યુ છે. પણ અંતે એનું પાત્ર પણ ફિલ્મની અંદર ખુશી શોધી લે છે... 

The Holiday (2006)

કારણ કે સમય પોતાનું કામ કરે છે, એ રોકાવાનો નથી, ગમે તેટલો ખરાબ સમય હોય તો એ પણ જતો રહેશે. અકબર બિરબલનો એક પ્રસંગ છે, અકબર બિરબલને કંઈક એવું લખવાનું કહે છે જેને ખુશીના સમયે વાંચીએ તો દુ:ખ થાય અને દુ:ખના સમયે વાંચીએ તો ખુશી થાય. ત્યારે બિરબલ લખે છે, "યે વક્ત ભી ગુઝર જાયેગા..."

એ જ રીતે ઋશિકેશ મુખર્જીની ફિલ્મ 'ગોલમાલ'માં ગુલઝારનું એક ગીત છે, એના શબ્દો પણ આપણને ઘણા ઉપયોગી છે, "આનેવાલા પલ, જાનેવાલા હૈ, હો શકે તો ઈસમેં જિંદગી બિતા લો, પલ જો યે જાનેવાલા હૈ..." સહેલું જ છે, નથી?! 

वक्त झरणे सा बहता हुआ, जा रहा है

હું સચિવાલયમાં જ્યાં કામ કરુ છું એ ફ્લોર પર મારી બ્રાંચની બાજુમાં ઘોડિયાઘર છે. હું અમુક વખત સવારે ઓફિસ આવુ ત્યારે એ બાળકોને ઓબ્ઝર્વ કરુ તો એ બાળકો મોટે ભાગે ખુશ હોય છે. એમને આખો દિવસ એમનાં પેરેન્ટ્સથી દૂર રહેવાનું છે. પણ એ લોકો સવારે જ્યારે ત્યાં આવે છે ત્યારે એ લોકો એમનાં જેવા બીજા બાળકો સાથે સમય પસાર કરવાના વિચારથી કે બીજા કોઈ કારણોસર, પરંતુ એ લોકો ખુશ હોય છે. હા, એમને પણ શરૂઆતમાં નવા નવા મૂક્યા હશે ત્યારે રડતા હશે કે ગમતું નહીં હોય, પણ કદાચ એમણે એકધારી જિંદગીમાં એમના ભાગની ખુશી કે ગમતી વસ્તુ શોધી લીધી છે, આપણે પણ શોધી શકીએ છીએ. દરેકની પાસે એવી કોઈક ને કોઈક પ્રવૃત્તિ હોય જ છે કે જે ફક્ત પોતાના માટે કરવી ગમે છે, ઓફિસથી કંટાળીને કે સ્કૂલ/કોલેજથી કંટાળીને સાંજે કે દિવસમાં જ્યારે પણ સમય મળે ત્યારે પોતાને ગમતું એ કામ કરવાથી આ રોજબરોજની નીરસતા અને કંટાળામાંથી છૂટકારો મળે જ છે, અને એ પોતાને ગમતું કામ દરેક વ્યક્તિએ પોતે જ શોધવાનું છે, ફકત પોતાને માટે. સમય ચાલતો રહે છે, પણ આપણે વર્તમાનમાં જીવતા શીખી લેવાનું છે અને ફરિયાદો આપમેળે ધીમે ધીમે ઓછી થઈ જશે...

કેટલાક મારા ફેવરિટ ક્વોટ્સ... 

Before Sunset (2004)

The Shawshank Redemption (1994)

The Perks of Being a Wallflower (2012)

Her (2013)

સ્ત્રી, એની લાગણીઓ, આદતો, સંભાળ અને આસપાસની દુનિયા

નારી સં-વેદનાનું સરોવર - કાજલ ઓઝા વૈદ્યની સ્પીચ વિશે મેં લખ્યું અહીં, આ નીચેની લીંક પર ક્લિક કરો:

નારી સં-વેદનાનું સરોવર - કાજલ ઓઝા વૈદ્ય (સુરત લિટરરિ ફેસ્ટિવલ)

પણ મારી જે ફ્રેન્ડ ભૂમિએ મને સજેસ્ટ કર્યુ, એણે એ પોસ્ટ વાંચ્યા પછી કહ્યુ કે એણે મને ફક્ત એ સ્પીચ નહીં પણ એકંદરે નારી વિશે, એની લાગણીઓ વિશે, એની સમજ વિશે લખવા કહ્યુ એટલે ફરી પ્રયત્ન કરુ છું...

સ્ત્રી એટલે? એક મા જે ઘણી વાર બધાના જમ્યા પછી જમે છે. એક મા જે એના દીકરા અને દીકરીમાં ભેદ નથી કરતી, એક મા જે પોતે ઓછા પૈસા બચ્યા હોય તો દિવાળીમાં પોતાને માટે સાડી નથી લેતી અને ઘરના બીજા સભ્યોને માટે વસ્ત્રોની પસંદગી હોંશે હોંશે કરે છે... સ્ત્રી એટલે? એક પત્ની જેના વિના એના પતિને અમુક વસ્તુઓ મળતી જ નથી, એક પત્ની જે ઘણી વખત પોતાની કરિયર અને પોતાની સફળતા ત્યજીને ઘર સાચવે છે, એક પત્ની જે એના પતિને નહીં ગમે માટે અમુક વસ્તુઓ નથી કરતી, એક પત્ની જે વગર વાંક ગુને ઘણી બધી વાર સાંભળે છે, એક પત્ની જે એના પિયરમાં મોટે ભાગે નથી કહેતી કે એના સાસરિયામાં લોકો કેવા છે અને ત્યાં એની સ્થિતિ કેવી છે. સ્ત્રી એટલે? એક બાળકી જે એની ઢીંગલી માટે મા છે, એની બહેનપણીઓ સાથે નિર્દોષ અને ઘરના અરીસામાં દુપટ્ટાની સાડી બનાવીને પહેરે છે... એક દીકરી જે એનું સ્કૂલ હોમવર્ક પછી અને રસોડામાં માને મદદ પહેલા કરે છે, એક દીકરી જે પોતે ટીનએજમાં હોય ત્યારથી જ એને દુનિયા સમજમાં આવી જાય છે. એક બહેન જે એના ભાઈના પક્ષે રહે છે હમેંશા... એક મિત્ર જે એક વાર સાથ નિભાવવાનું વચન આપીને ફરી જતી નથી. એક ગર્લફ્રેન્ડ જે એના બોયફ્રેન્ડની રાહ જોઈને ગમે તેટલી થાકી જાય તો પણ જો ક્યારેક એ મોડી પડે તો એને જવાબ આપવા પડે છે. સ્ત્રી એટલે? એક ઉચ્ચ હોદ્દા પર બિરાજતી ઓફિસર જેણે ઘરે આવીને રસોઈ તો કરવી જ પડે છે. એક મજૂરણ બાઈ જે પોતાના કામની વચ્ચે પણ એના બાળકને સંભાળે છે. એક યુવતી જેને પોતાની ગમતી કરિયર કે ગમતું પાત્ર પસંદ કરવા માટે મા-બાપને મનાવવા પડે છે. આનાથી કંઈ કેટલુય વધારે હોવા છતા દુનિયાને સ્ત્રીને દબાવવામાં કે 'સ્ત્રીની બુધ્ધિ પગની પાનીએ' કહેવામાં ખબર નહીં શું આનંદ મળે છે...

કોલેજમાં જ્યારે હું એમ કહેતો કે આ છોકરીની આંખો ગમી મને, એની વાત કરવાની રીત ગમી મને, એણે એને ગમતા પુસ્તક કે ફિલ્મ વિશે વાત કરી એ ગમી મને, ત્યારે અમુક લોકો હસતા મારી વાત પર. કારણ કે એ રીતે ખૂબ ઓછા લોકો જુએ છે છોકરીને કે સ્ત્રીને, હું એમ નથી કહેતો કે હું બીજા છોકરાઓથી કે બીજા પુરુષોથી ચડિયાતો છું, પણ હું એવો જ છું એટલે જ કદાચ હું આવા વિષય પર લખવાનો વિચાર કરીને પણ માંડી વાળતો હમેંશ. પણ, ના આજે મને મારી દોસ્ત ભૂમિ જેણે મને ઘણી બીજી ખરાબ પરિસ્થિતિઓમાં સાથ આપ્યો છે, એના સહકાર વડે હિંમત મળી છે આ વિષય પર લખવાની અને મારે લખવુ છે... 

આ પૃથ્વી પર અવતરવા માટે જ્યારે સ્ત્રીની કૂખે જન્મ થાય છે, ત્યારથી જ સ્ત્રી સાથે સંબંધ બંધાય છે, એક મા, જેનું સંતાન આ જગતમાં આવતા પહેલા નવ મહિના એના પેટમાં રહે છે, એ મા પોતાના સંતાનની બધી જ કાળજી લે છે, એને ઉછેરે છે, ખબર નહીં કેવી રીતે સંભાળે છે બધું કે સ્ત્રી એ બધી વસ્તુ શીખીને જ અવતરે છે??!! મા વિનાની જેમની દુનિયા છે એમને એ દુનિયા એવી લાગે છે જાણે કંઈક તૂટી ગયુ દિલની અંદર, કંઈક બટકાઈ ગયુ હોય જાણે.  એ મા સંતાનને બધી વસ્તુ યાદ કરાવે છે વારંવાર, એને લાગે છે કદાચ જો આ કામની વસ્તુ ભૂલી જશે તો! એના સંતાનને પૂછે છે જમવાનું શું બનાવવું, કારણ એની કાળજી રાખવી છે એને હમેંશા.. એના સંતાનને સવારે પ્રેમથી ઉઠાડે છે, ટિફિન કે લંચબોક્સ ને બ્રેકફાસ્ટ સાથે શરૂ થતો એનો દિવસ અમુક વખત રાતના ભોજન પછી પણ નથી પૂરો થતો, દીકરાનું ક્રિકેટ બેટ, દીકરીની હેઅર પિન પણ એને શોધી આપવી પડે છે ક્યારેક, સંતાનની પરીક્ષા માટે ઉજાગરા પણ કરે છે, અને સંતાન સૂઈ ગયા પછી એને સરખી રીતે ઓઢ્યુ છે કે નહીં એ ચેક કરવા પણ જાય છે, ભલે એનું સંતાન ગમે એટલું મોટુ ન થઈ જાય... 

એક દીકરી જેને મા-બાપ નાનપણથી શીખવાડે છે કે બેટા, સાચવીને જવું ઘરની બહાર, આ સારુ કહેવાય, આ ખરાબ કહેવાય, કેમ દીકરાને નથી શીખવાડતા નાનપણથી કે સ્ત્રીનો આદર કરવો જોઈએ, એની સાથે કેમ વર્તવુ જોઈએ, કેમ એવા નિયમો ન બનાવવા જોઈએ...? 

એક પ્રેમિકા/પત્ની એના પ્રેમી/પતિનો  પ્રેમ મેળવવા માટે ઘણી વાર એ કહે એ રીતે વર્તે છે, એના પ્રેમી/પતિને ન ગમે એ વસ્તુ નથી કરતી, કેમ પ્રતિબંધ મૂકે છે પુરુષ એની પર, કે આમ ન જ કરવું, જો મારી સાથે રહેવું હોય તો આમ તો નહીં જ ચાલે, આ તારે છોડી દેવાનું, કોણ છે એવું કહેવાનો હક ધરાવતો પુરુષ? છોકરી કે સ્ત્રી તો કદી એના પ્રેમી/પતિને નથી કહેતી કે તમે પાન-મસાલો ન ખાશો કે સિગરેટ ન પીશો નહીં તો હું તમને છોડી દઈશ, તો આટલો તફાવત કેમ? 

કેમ યુવતી કે સ્ત્રી સામે કોઈ જોઈ રહે કે કૉમેન્ટ કરે ત્યારે તારે ઈગ્નોર કરવું કે માપમાં રહેવું એમ શીખવે છે, કારણ કે ઘણા પુરુષો સ્ત્રીને ફક્ત સાધન તરીકે જુએ છે, સ્ત્રી કોઈ પ્રદર્શિત કરવા માટેની વસ્તુ નથી. દરેક જોનારની નજરમાં પણ ફેર હોય છે, અને સ્ત્રી એ પારખી જ લે છે કે એને કોણ કેવી રીતે જુએ છે. ગ્લાન્સ એટ- ફક્ત એક નજર નાખવી અને સ્ટેર એટ- આંખો પહોળી કરીને કે અથવા એ વિના પણ બસ એકીટશે જોઈ રહેવું, કુતૂહલથી જોઈ રહેવું; બંને વસ્તુ વચ્ચે તફાવત છે. સામાન્ય રીતે સ્ત્રી ગ્લાન્સ એટ સુધી વધારે સીરિયસ નથી લેતી, એ ચાલે છે કારણ કે સુંદરતા જોવા માટે છે, પણ સ્ટેર એટ હમેંશ ખૂંચે છે એને, અને એવું પણ નથી કે એકદમ સુંદર દેખાતી સ્ત્રીઓની ઉપર જ સ્ટેર એટ થાય છે, સામાન્ય દેખાવની છોકરીની સામે પણ ઘણા લોકો એ જ રીતે જોઈ રહે છે, શું એમણે સ્ત્રી નહીં જોઈ હોય એવું થાય છે મને ઘણી વાર, અને આ બધુ તમે ને મેં બધાએ આસપાસમાં જ અનુભવેલું છે, કોઈ નવી કે ન જોયેલી, ન સાંભળેલી વાત નથી. એ જ લોકોની પોતાની બહેન/મા/દીકરી/સંબંધીને કોઈ એવી રીતે જુએ તો સહન થતું નથી તો એ લોકો કેમ જુએ છે, બદલાવની શરૂઆત માણસ પોતાનાથી કેમ કરતો નથી? 

કેમ સ્ત્રીનાં માલફંક્શનની તસવીરો શેર કરે છે મીડિયા? સ્ત્રી માણસ નથી? કેમ સ્ત્રીએ પહેરેલી બ્રા કે એની લેસ કે ઈનરવેર સહેજ દેખાઈ જાય ભૂલથી તો આટલો હોબાળો થાય છે? એમાં શું શરમજનક છે? શું છે જે દુનિયાને ઝૂમ કરીને બતાવવામાં આવે છે? શું મળે છે કે આ જુઓ આ સેલિબ્રિટીના પહેરેલા કપડા સાથે આ થયું? કેમ રસ છે લોકોને એ જાણવામાં? 

કેમ એક દોસ્તને ખભે હાથ મૂકીને ઉભેલી કે પોતાના વિચારોને ખુલ્લેઆમ વ્યક્ત કરતી સ્ત્રીને 'વિવિધ પ્રકારના લેબલો' લગાડી દે છે સમાજ અને દુનિયા? સ્ત્રી બધાને માટે બધુ સહન કરે છે, મોટેભાગે પોતાની નજીકની વ્યક્તિઓનું દુ:ખ એ સહન કરી શકતી નથી, એના દરેક નિર્ણય પાછળ કારણ હોય છે, જો એ પોતાના પતિ પર આધાર રાખે છે તો એને ખૂબ પ્રેમ કરે છે, એના પતિના હાથમાં એના જીવનની કમાન સોંપવી એને ગમે છે, પણ એનો અર્થ એ નથી કે સ્ત્રી એને ગમતું હોય એમ ન કરે, એનુ સ્વમાન હમેંશા જળવાવું જોઈએ. એ પોતાની કોઈ બાબત વિશે ચોક્કસ હોય કે એણે આવી નહીં પણ આવી જિંદગી જોઈએ છે તો એને કોઈ રીતે બીજી ફરજ ન પાડવામાં આવે એ એણે પોતે જોવાનું છે, એની પોતાની સ્થિતિ સુધારવામાં એણે ખુદ આગળ આવવાનું છે,... એને પોતાને ગમે છે એ કરવામાં અને એને ખુદને ગમે છે એવી જિંદગી જ દરેક સ્ત્રીએ જીવવી જોઈએ અને પોતાનું સ્થાન સુધારવાની શરૂઆત એણે કરવી જ જોઈએ...

સ્ત્રી કોઈની ગુલામ નથી; બીજુ કોઈ આમ વિચારશે માટે આમ જ કરાય અને આમ ન કરાય, એ બધા ખ્યાલો સ્ત્રીએ પોતે ત્યજવા પડશે, છેલ્લે બે સ્ત્રીઓના સાચા દાખલા આપુ છું... એક સ્ત્રી ખૂબસુરત, યુવાનીમાં હતી ત્યારે કોઈ એની સામે નજર તાકીને જુએ તો ભરી બજારે એને ગાળો બોલી એની પાછળ જૂતા મારવા દોડતી... અને બીજી સ્ત્રી પ્રમાણમાં શાંત, એટલી બધી દેખાવડી નહીં,... બંનેના લગ્ન એ લોકોના માતા-પિતાએ ગોઠવેલા પાત્રો સાથે થયા, પહેલી સ્ત્રી ખુશ હતી કારણ કે એણે સમજી વિચારીને લગ્ન માટે 'હા' પાડી; એને જોઈતો હતો એવો દેખાવડો, એને યોગ્ય જીવનસાથી મળ્યો. બીજી સ્ત્રીને લગ્ન નહોતા કરવા અને એને એ છોકરો નહોતો પસંદ તો પણ માતા-પિતાના કહેવાથી લગ્ન કર્યા,... થોડા વર્ષો પછી પહેલી સ્ત્રી જે લગ્ન પહેલા ખુશ હતી અને પહેલા બંડખોર હતી એ એના પતિના અફેર્સ સહન કરે છે, એના પતિનો એની તરફ કોઈ જ પ્રેમ નથી તો પણ એવા અટકી ગયેલા બંધિયાર લગ્નજીવનમાં જીવે છે એના સંતાનો એને મોટા થઈને સુખ આપશે એ આશામાં... અને બીજી સ્ત્રીને શરૂઆતથી જ પતિ સાથે ફાવતું નહોતું તો પણ જ્યાં સુધી થયું ત્યાં સુધી સહન કર્યુ પછી છૂટાછેડા લઈને પોતાના નામ પાછળ એના પિતાનું નામ ફરી લખાવ્યું અને એ સ્ત્રી એના દીકરાના નામ પાછળ હવે એનું નામ લખાવે છે... બંને સાચા બનાવો છે, કોણે કેવો નિર્ણય લેવો એ દરેકના પોતાના હાથમાં છે.


મેં જોયેલી અને મને લાગે છે કે દરેક સ્ત્રીએ જોવી જ જોઈએ એવી થોડી ફિલ્મોના નામ:

ફિલ્મ (પ્રદર્શિત વર્ષ) - ભાષા - ડિરેક્ટર

પિંક (૨૦૧૬) - હિન્દી - અનિરુધ્ધ રોય ચૌધરી

એંગ્રિ ઈન્ડિયન ગોડિસિસ (૨૦૧૫) - હિન્દી - પેન નલીન

પાર્ચ્ડ (૨૦૧૬) - હિન્દી - લીના યાદવ

ચાંદની બાર (૨૦૦૧) - હિન્દી - મધુર ભંડારકર

પેજ થ્રી (૨૦૦૫) - હિન્દી - મધુર ભંડારકર

ફેશન (૨૦૦૮) - હિન્દી - મધુર ભંડારકર

ક્વીન (૨૦૧૩) - હિન્દી - વિકાસ બહલ

બાઝાર (૧૯૮૨) - હિન્દી - સાગર સરહદી

ઉમરાવ જાન (૧૯૮૧) - હિન્દી - મુઝફ્ફર અલી

નીલ બટ્ટે સન્નાટા (૨૦૧૬) - હિન્દી - અશ્વિની ઐયર તિવારી

**********
એલિમેન્ટ્સ ટ્રિલજી - અંગ્રેજી અને હિન્દી - દીપા મહેતા

ફાયર (૧૯૯૬)
અર્થ (૧૯૯૮)
વોટર (૨૦૦૫) 
**********

રૂમ (૨૦૧૫) - અંગ્રેજી - લિયોનાર્ડ અબ્રાહમસ્ન

ડિયર જિંદગી (૨૦૧૫) - હિન્દી - ગૌરી શિંદે

અંકુર (૧૯૭૪) - હિન્દી - શ્યામ બેનેગલ

એનએચ 10 (૨૦૧૫) - હિન્દી - નવદીપ સિંઘ

ડોર (૨૦૦૬) - હિન્દી - નાગેશ કુકુનૂર

રુદાલી (૧૯૯૩) - હિન્દી - કલ્પના લાજમી

બેન્ડિટ ક્વીન (૧૯૯૪) - હિન્દી - શેખર કપૂર

નીરજા (૨૦૧૬) - હિન્દી - રામ માધવાણી

નો વન કિલ્ડ જેસિકા (૨૦૧૧) - હિન્દી - રાજ કુમાર ગુપ્તા

બ્લેક (૨૦૦૫) - હિન્દી - સંજય લીલા ભણસાલી

મસાણ (૨૦૧૫) - હિન્દી - નીરજ ઘાયવાન

ચમેલી (૨૦૦૩) - હિન્દી - સુધીર મિશ્રા અને અનંત બાલાની

ખામોશી: ધ મ્યુઝિકલ (૧૯૯૬) - હિન્દી - સંજય લીલા ભણસાલી

અર્થ (૧૯૮૨) - હિન્દી - મહેશ ભટ્ટ

માર્ગરિટા વિથ અ સ્ટ્રો (૨૦૧૫) - હિન્દી - શોનાલી બોઝ

પિકુ (૨૦૧૫) - હિન્દી - શૂજિત સિરકાર 

મૌસમ (૧૯૭૫) - હિન્દી - ગુલઝાર

15 પાર્ક એવન્યૂ (૨૦૦૫) - અંગ્રેજી - અપર્ણા સેન

મિસ્ટર એન્ડ મિસિસ ઐયર (૨૦૦૧) - અંગ્રેજી - અપર્ણા સેન

તહેઝીબ (૨૦૦૩) - હિન્દી - ખાલિદ મોહમ્મદ

45 યર્સ (૨૦૧૫) - અંગ્રેજી - એન્ડ્રૂ હાઇ

ઈંગ્લિશ વિંગ્લિશ (૨૦૧૨) - હિન્દી - ગૌરી શિંદે

ફિઝા (૨૦૦૦) - હિન્દી - ખાલિદ મોહમ્મદ

કહાની (૨૦૧૨) - હિન્દી - શૂજિત સિરકાર

મર્દાની (૨૦૧૪) - હિન્દી - પ્રદીપ સરકાર

અકિરા (૨૦૧૬) - હિન્દી - એ. આર. મુરુગદોસ

લિસન... અમાયા (૨૦૧૩) - હિન્દી - અવિનાશ કુમાર સિંઘ



અને છેલ્લે હમણા જ જોઈ શકાય એવી એક શોર્ટ ફિલ્મ માટે વીડિયો લીંક:
વિકાસ બહલની શોર્ટ ફિલ્મ: ગોઈંગ હોમ (સ્ટારિંગ આલિયા ભટ્ટ)