રાષ્ટ્રીય મતદાતા દિવસ, ૨૦૧૭

૧૯૫૦ની ૨૬મી જાન્યુઆરીએ આપણો દેશ પ્રજાસત્તાક બન્યો. એના ફક્ત એક દિવસ પહેલા ૨૫મી જાન્યુઆરી ૧૯૫૦નાં રોજ ભારતીય ચૂંટણી પંચની સ્થાપના થઈ. એ નિમિત્તે આ દિવસ ૨૦૧૧થી 'રાષ્ટ્રીય મતદાતા દિવસ' તરીકે ઉજવાય છે. ચૂંટણી હેલ્પલાઈન માટેના રાજ્યકક્ષાનાં કોલ સેન્ટરમાં કામગીરી કરવાના ભાગરૂપે આજે કાર્યક્રમમાં મહાત્મા મંદિર, ગાંધીનગર જવાનું થયું. 

ગુજરાત રાજ્યનાં માનનીય રાજ્યપાલશ્રી ઓમપ્રકાશ કોહલીની ઉપસ્થિતિમાં તેમજ બીજા મહાનુભાવોની હાજરીમાં આ કાર્યક્રમ ઉજવાયો. રાજ્યકક્ષાએ સારી કામગીરી બદલ ઘણા અધિકારીઓનું સન્માન પણ કરવામાં આવ્યું. આ ઉપરાંત રાજ્યકક્ષાની મતદાન સંબંધિત ચિત્ર સ્પર્ધા અને નિબંધ સ્પર્ધાનાં વિજેતાઓને ઈનામો વિતરણ કરવામાં આવ્યાં. 

મોટાભાગનાં લોકોની માનસિકતા છે કે મારા એક મતથી કોઈ ફર્ક પડી જવાનો નથી અને એવા વિચારોને લીધે જ કોઈ પરિવર્તન આવતું નથી. પછી લોકો ફરિયાદ કરતાં રહે છે કે આ વખતે પણ આ સરકાર આવી અને બધા રાજકારણીઓ સરખા જ છે. પરંતુ એની પાછળ એક કારણ એ છે કે ઘણા શિક્ષિત લોકો પણ મતદાન નથી કરતાં. મતદાન આપણી પવિત્ર ફરજ છે. આવો સૌ સાથે મળીને મતદાનની પ્રતિજ્ઞા કરીએ. બદલાવની શરૂઆત કરવા માટે ખુદમાં બદલાવ લાવીએ. 

વધુ માહિતી માટે અને ચૂંટણી કાર્ડ સંબંધિત જાણકારી માટે ગુજરાત સરકારની વેબસાઈટ-

Chief Electoral Officer, Gujarat

રંગરેઝ

ફિલ્મ : તનુ વેડ્સ મનુ (૨૦૧૧)
સંગીતકાર - ક્રિસ્ન સોલો
ગાયક - ક્રિસ્ન સોલો અને વડાલી બ્રધર્સ
ગીતકાર - રાજશેખર 

આ ગીત મારા માટે ખૂબ અંગત છે અને ખાસ પણ. આ ગીતનાં અમુક શબ્દોએ મને એક સમયે ઘણી રાતો ઊંઘવા નથી દીધો, અને એ સમયની મારી ડાયરીની અંદર પણ આ ગીતના લિરિક્સ લખેલા છે. આ ગીત ઘણી બધી રીતે અર્થપૂર્ણ અને સૂચક છે, મેં ઘણા દિવસો સુધી આ ગીત પર પોસ્ટ લખવાનો પ્રયત્ન કર્યો છે. કારણ કે ગીતની અંદર અમુક નાની વસ્તુઓ એટલી સુંદર રીતે વણાયેલી અને રૂપક સ્વરૂપે છે કે એનો મતલબ જ્યારે સમજાય છે ત્યારે જે ખુશી મહેસૂસ થાય છે એ વ્યક્ત નથી થતી. રંગરેઝ ગીતનાં બે વર્ઝન છે, ક્રિસ્ન સોલો અને વડાલી બ્રધર્સ અલગ અલગ ગાયકો દ્વારા ગવાયેલા, લિરિક્સ સરખાં છે, પણ ફિલ્મની અંદર ક્રિસ્ન વાળું વર્ઝન છે, છેલ્લે ખાલી મુખ્ય લાઈન્સ ફરીથી વડાલી બ્રધર્સના અવાજમાં આવે છે. મારા દોસ્ત ઋતુરાજને પણ આ ગીત ખૂબ ગમે છે અને કાલે જ મારા એક સિનિયર અજય અખાણીએ ફેસબુક પર આ ગીત માટે સ્ટેટસ મૂકેલું, આ ગીત એમનું પણ ફેવરિટ છે તો આ પોસ્ટ અજયને સમર્પિત! 

રંગરેઝ એક સમુદાય છે જે મુખ્યત્વે કપડા રંગવાનું કામ કરે છે, ઉત્તર પ્રદેશમાં એમની સંખ્યા સૌથી વધારે છે. (વિકિપીડિયા પેજ- Muslim Rangrez) આ ફિલ્મની વાર્તા અને ગીતનો હાર્દ પણ ઉત્તર પ્રદેશમાં છે. મનોજ/મનુ (આર. માધવન) અને તનુજા/તનુ (કંગના રણૌત) બંનેની અરેન્જ્ડ મેરેજ માટે મુલાકાત થાય છે એ સમયથી જ મનુને તનુથી પ્રેમ છે, પણ તનુને ગમે છે રાજા (જિમી શેરગિલ). ઘણી બધી વખત સંજોગો એવા બને છે કે એ લોકો વારંવાર મળે છે. મનુ તનુના માતા-પિતાને મનાવે છે તનુ અને રાજાના લગ્ન માટે, કારણ કે એને એમ છે કે તનુની ખુશીમાં એ ખુશ રહી શકશે. પણ દિલની અંદર ઊંડે મનુ હજુ પણ તનુને એટલો જ પ્રેમ કરે છે, પ્રેમનાં પાગલપનમાં દર્દ અનુભવાય એટલો પ્રેમ. આ ગીતમાં બંને તનુ માટે લગ્નનાં કપડા ખરીદવા જાય છે એ આખી સ્થિતિમાં મનુની હાલત વિશે ઉલ્લેખ છે, પણ એ સાથે સાથે ગીતની અંદર એક સમયે આપણને તનુની લાગણીઓ વિશે પણ ખ્યાલ આવે છે. ગીતનાં વિડિયો અને ઓડિયો બંનેમાં થોડા શબ્દોનો ફેરફાર છે, વિડિયોમાં અમુક શબ્દો નથી આવતાં, જેટલા લિરિક્સ મને સમજાયા છે એની વિશે અને ગીતની અમુક સ્થિતિ વિશે લખું છું...

એ રંગરેઝ મેરે,
એ રંગરેઝ મેરે,
યે બાત બતા રંગરેઝ મેરે,
યે કૌન સે પાની મેં 
તુને કૌન સા રંગ ઘોલા હૈ,
યે કૌન સે પાની મેં 
તુને કૌન સા રંગ ઘોલા હૈ
કે દિલ બન ગયા સૌદાઈ
મેરા બસંતી ચોલા હૈ,
મેરા બસંતી ચોલા હૈ,

મનુ અને તનુને ખરીદી માટે કાનપુરથી લખનૌ જવાનું છે અને તનુ તૈયાર થઈને બહાર આવે છે. પણ, એણે સફેદ રંગનો સલવાર કમીઝ પહેર્યો છે.  હું માનુ છું ત્યા સુધી એનો કોસ્ટ્યૂમ એટલા માટે સફેદ રંગનો છે કારણ કે એ મનુનાં પ્રેમમાં રંગાઇ નથી, મનુ એના પ્રેમમાં રંગાયેલો છે પૂરેપૂરો, એટલે રંગરેઝ એ સંદર્ભમાં છે. કોઈના પ્રેમની અંદર રંગાવા માટે પૂરેપૂરુ ખાલી અને શુધ્ધ હોવું જરૂરી છે, જે સફેદ રંગની સૂચકતા છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે ગીત મનુનાં દિલની અંદરની વાતો કરે છે, એ પૂરેપૂરો રંગાયેલો છે તનુના પ્રેમમાં, તો પણ વધારે રંગાવા માંગે છે, કદાચ એ સંદર્ભમાં પણ રંગરેઝ શબ્દ છે અને એ શબ્દ તનુ માટે પણ હોઈ શકે કે બીજા કોઈ સંદર્ભમાં પણ હોઈ શકે. કારણ કે કોઈપણ માણસની કળાને પૂરેપૂરી સમજવી એ અઘરુ છે કે કઈ વસ્તુ કોની માટે છે. ફિલ્મને જે ડિરેક્ટરે બનાવી હોય એ જ પૂરી સમજી શકે છે, એ જ રીતે ગીતને ગીતકાર અને પોતાના દોરેલા ચિત્રને ચિત્રકાર જ પૂરી રીતે સમજી શકે છે. મારા અને તમારા જેવા લોકો ફક્ત એના વિવિધ અર્થ કાઢી શકે છે, જે ક્યારેક સાચુ હોઈ શકે, ક્યારેક અર્ધસત્ય અને ક્યારેક સત્ય ન પણ હોય. રંગરેઝને પૂછવામાં આવે છે કે એણે પાણીની અંદર એવા તો કેવી રીતે રંગ મિશ્ર કર્યા છે કે દિલ સૌદાઈ થઈ ગયું છે, સૌદાઈનો અર્થ છે પ્રેમનું પાગલપન. 'બસંતી ચૌલા' શબ્દ હમેંશા બલિદાન માટે વપરાય છે, જે મનુના સંદર્ભે છે કે એ પોતાના પ્રેમનું બલિદાન આપવા જઈ રહ્યો છે, તનુના લગ્ન રાજા સાથે નક્કી કરાવીને.

સફેદ રંગની સૂચકતા

અબ તુમસે ક્યા મેં શિકવા કરુ,
મૈને હી કહા થા જીદ કરકે,
રંગ દે ચુનરી પી કે રંગ મેં
(રંગ દે રંગ દે રંગ દે ચુનરી પી કે રંગ મેં)
પર મુએ કપાસ પે રંગ યે ના રુકે
રંગ ઈતના ગહેરા તેરા
કી જાનો જિગર તક ભી રંગ દે,
જિગર રંગ દે...

રંગનારને કેવી રીતે ફરિયાદ કરીએ જો કોઈ કાપડ પર રંગ જ ના ચઢે તો? એનો રંગ તો ઊંડો છે જે દિલની અંદર સુધી રંગાઈ જાય છે. પણ કપાસ વિવિધ રેસાઓથી બનેલું હોય છે અને એના દરેક રેસા પર રંગ ચડતો નથી અથવા ચડે તો લાંબા સમય સુધી રહેતો નથી, તનુના સફેદ રંગના કપડા અને એનો સ્વભાવ પણ મેચ થાય છે આ શબ્દો સાથે! રંગનારને રંગ કરવાનું કહ્યુ છે પણ રંગ ચડતો જ નથી, તનુ મનુના પ્રેમમાં રંગાતી જ નથી! કોઈ ફકીર પાસેથી આશીર્વાદ લેવા માટે તનુ એને બોલાવે છે અને ફકીર મનુને આશીર્વાદ આપે છે ત્યારે મનુ હળવું સ્માઈલ કરે છે, એ એની એ વખતની તનુ સાથેની સ્થિતિ માટે કટાક્ષ છે. 

રંગરેઝ તુને અફીમ ક્યા હૈ ખા લી,
જો મુઝસે તુ યે પૂછે કે કૌન સા રંગ?
રંગો કા કારોબાર હૈ તેરા,
યે તુ હી તો જાને, કૌન સા રંગ

અફીણનું ઘેન ચઢે ત્યારે કંઈ ભાન નથી હોતું, રંગરેઝને એ રીતે પૂછવામાં આવે છે એનું તો કામ જ રંગ કરવાનું છે તો પછી રંગો વિશે એ સામેના માણસને કેવી રીતે પૂછી શકે કે કયો રંગ કરવો છે, આ સ્થિતિમાં તનુ મનુને પોતાના લગ્ન માટેના કપડાનાં રંગોની પસંદગી વિશે પૂછે છે એની ઉપર આ શબ્દો લખવામાં આવેલા હોઈ શકે.

મેરા બાલમ રંગ, 
મેરા સાજન રંગ, 
મેરા કાતિક રંગ,
મેરા અગહન રંગ, 
મેરા ફાગુન રંગ, 
મેરા સાવન રંગ,
પલ પલ રંગતે રંગતે, 
મેરે આઠો પહર મનભાવન રંગ
એક બુંદ ઈશ્કિયા ડાલ કોઈ તુ, 
એક બુંદ ઈશ્કિયા ડાલ કોઈ,
મેરે સાતો સમંદર જાયે રંગ, 
મેરી હદ ભી રંગ,
સરહદ ભી રંગ, બેહદ રંગ દે, 
અન્હદ ભી રંગ દે,
મંદિર મસ્જિદ, મયકદ રંગ, 
(રંગરેઝ મેરે, રંગરેઝ મેરે, રંગરેઝ મેરે)

આ પંક્તિમાંથી અમુક શબ્દો વિડિયો ગીતમાં નથી, પણ જે છે એ બધા શબ્દોમાં મનુ તનુ સાથેની પોતાની ભૂતકાળની સારી પળોને યાદ કરે છે, વિવિધ રંગો સાથે એની યાદો જોડીને. બાલમ અને સાજન પ્રિય પાત્ર માટે વપરાય છે. અહીં ચાર મહિનાઓનો પણ ઉલ્લેખ છે, અગહન એટલે આપણો માર્ગશીર્ષ અથવા માગશર મહિનો. એ સિવાય કાર્તિક/કારતક, ફાગણ અને શ્રાવણ મહિનાનાં રંગો વિશે લખ્યું છે. દરેક મહિનામાં મૌસમ અલગ હોય છે, આકાશ અને ધરતીનાં રંગો જુદા હોય છે. ફાગણમાં હોળીનો તહેવાર આવે છે, જે તો ખુદ રંગોનો ઉત્સવ છે. શ્રાવણનાં સરવડામાં પડતી ધારનાં રંગની ખુશી માટે તો શબ્દો જ નથી! પ્રહર એટલે ત્રણ કલાકનો સમયગાળો, આઠ પ્રહર મળીને એક દિવસ બને છે. આઠ પ્રહર રંગવાનો મતલબ છે ચોવીસ કલાક એ વ્યક્તિનાં ખ્યાલોમાં હોવું! ઈશ્કિયા શબ્દનો કોઈ ચોક્કસ મતલબ નથી, કારણ કે એવો કોઈ શબ્દ જ વાસ્ત્વમાં નથી! પણ એનો અર્થ પ્રેમથી કંઈક વધારે કરી શકાય. જો રંગની અંદર એક બુંદ 'ઈશ્કિયા' નાખવામાં આવે તો એના સાત સમુદ્ર રંગાઈ જશે એવું એને લાગે છે. સાત સમુદ્ર મળીને દુનિયા બને છે, અને એ સમયે મનુની તો દુનિયા જ તનુ છે! એટલે એ શબ્દોનો મતલબ છે કે જો તનુ મનુ પ્રત્યે થોડો પણ પ્રેમ દર્શાવે તો મનુની આખી દુનિયા રંગાઈ જાય! હદ અને સરહદનો સંદર્ભ મને ખ્યાલ નથી, પણ અન્હદ નાદ અવકાશનાં સંદર્ભમાં વપરાય છે. એટલે ત્રણ શબ્દો હદ, સરહદ, અન્હદ ભેગા મળીને પણ દુનિયાનાં સંદર્ભમાં જ કહી શકાય. બેહદ એટલે પુષ્કળ. મયકદ/મૈકદ દક્ષિણ ભારતનાં એક મંદિરનાં સંદર્ભમાં પણ હોઈ શકે, અને મૈકદાનો અર્થ શરાબખાનું પણ થાય છે. ટૂંકમાં મંદિર, મસ્જિદ અને મૈકદ/મયકદ મળીને પણ દુનિયા જ થાય, અને એકતાના સ્વરૂપે પણ લઈ શકાય.  

રંગરેઝ મેરે દો ઘર ક્યૂ રહે,
એક હી રંગ મેં દોનો ઘર રંગ દે, દોનો રંગ દે
પલ પલ રંગતે રંગતે રંગતે રંગતે
નૈહર પીહર કા આંગન રંગ
પલ પલ રંગતે રંગતે રંગતે રંગતે
મેરે આઠો પહર મનભાવન રંગ

બંને ઘરને ભેગા રંગવાનો અર્થ છે એક થઈ જવું, એકબીજામાં ઓતપ્રોત. કોઈ બે પાડોશીઓ સરખી ડિઝાઈન અને ઘરનો રંગ સરખો રાખે તો એમનાં સંબંધની એકતા પ્રતીત થાય છે. અહીં કદાચ દીકરીનાં સંદર્ભમાં છે, દીકરીના બે ઘર- લગ્ન પહેલા પિયર અને લગ્ન પછી સાસરિયું, નૈહર અને પીહર બંનેનો અર્થ દીકરીનું પિયર થાય છે, એ બંને ઘરને સરખી રીતે રંગવાનો મતલબ બંને જગ્યાએ એની સાથે સરખો વ્યવહાર થાય એ માટે. તનુ આ શબ્દોમાં મનુને ગુલાબી અને લીલો એ બે રંગોમાંથી પસંદ કરવાનું કહે છે, એ વખતે પણ મનુ ફ્લેશબેકમાં સરી પડે છે, અને પોતાની મૂર્ખામી પર હસી પડે છે એની તનુ સાથેની યાદોના વજનથી...

નીંદે રંગ દે, કરવટ ભી રંગ, 
ખ્વાબો પે પડે સલવટ ભી રંગ,
યે તુ હી હૈ, હૈરત રંગ દે,
આ દિલ મેં સમા હસરત રંગ દે,
ફિર આજા ઔર વસલટ રંગ દે
જો આ ના શકે તો ફુરકત રંગ દે
દર્દે હિજરા લિયે દિલ મેં દર્દે 
હિજરા લિયે દિલ મેં દર્દે 
મૈ જિંદા રહૂ, મૈ જિંદા રહૂ, જુરુરત રંગ દે

કરવટ એટલે પડખુ, સલવટ એટલે સળ, હૈરત એટલે આશ્ચર્ય, સમા એટલે સાંભળવું, હસરત એટલે ઇચ્છા. મનુની પોતાની ઊંઘ, ઊંઘમાં બદલાતા પડખાઓ અને દિલની સંભળાતી દરેક ઇચ્છામાં પણ તનુ છવાઈ ગઈ છે. વસલટ મને ખ્યાલ નથી. ફુરકત એટલે જુદાઈ, જો તનુ મનુની પાસે આવી ન શકે તો જુદાઈને પણ રંગવા કહે છે, કારણ કે એનું દિલ દર્દમાં તડપે છે અને એ જીવતો રહે માટે એનો પ્રેમ જરૂરી છે.

રંગરેઝ મેરે, રંગરેઝ મેરે,
તેરા ક્યા હૈ અસલી રંગ,
અબ તો યે દિખલા દે,
મેરા પિયા ભી તુ,
મેરી સેજ ભી તુ,
મેરા રંગ ભી તુ, રંગરેઝ ભી તુ,
મેરી નૈયા ભી તુ, મજધાર ભી,
તુઝમેં ડૂબુ, તુઝમેં ઉભરૂ,
તેરી હર એક બાત સર આંખો પે, 
મેરા માલિક તુ, મેરા સાહિબ તુ,
મેરી જાન, મેરી જાન, તેરે હાથો મેં,
મેરા કાતિલ તુ, મેરા મુનસિફ તુ,
તેરે બિના કુછ સુઝે ના,
તેરે બિના કુછ સુઝે ના,

દુકાનમાંથી બહાર નીકળ્યા પછી તનુ આગળ ચાલતી જાય છે અને મનુ એને તાકીને ઊભો રહે છે કારણ કે એ ઓળખી શકતો નથી કે તનુને એની માટે કોઈ લાગણી છે પણ કે નહીં. બંને જે જગ્યાઓએ ઊભા છે એમાં સિનેમટોગ્રાફી એ રીતે છે કે એમનાં ચહેરાનો અડધો જ ભાગ સ્પષ્ટ દેખાય છે, એમનાં મનની અંદર શું ચાલે છે એ આપણે સંપૂર્ણ રીતે નથી જાણી શકતાં એ જ રીતે! પિયા એટલે પ્રેમી, સેજ એટલે પથારી થાય છે, પ્રેમ મોટેભાગે દર્દ આપે છે, પથારી સૂકુન આપે છે, આખા દિવસનાં થાક પછી માણસ પથારીમાં નીંદ માણે છે, આ પણ એક કટાક્ષ છે, એ જ રીતે નૈયા એટલે કે હોડીની સાથે તનુને સરખાવી છે, મઝધાર એટલે નદી કે સમુદ્રની મધદરિયે, એની અંદર ડૂબવું, અને કિનારે પહોંચવું, પ્રેમ હમેંશા આ રીતે છે. ગમતી વ્યક્તિની અમુક આદતો ગમે છે, અમુક નથી ગમતી, એની સાથે આને સરખાવી શકાય. મુનસિફ એટલે ન્યાય.  

મેરી રાહ ભી તુ, મેરા રહબર તુ,
મેરા સરવર તુ, મેરા અકબર તુ,
મેરા મસરિક તુ, મેરા મગરિબ તુ,
ઝાહિદ ભી મેરા, મુર્શિદ ભી તુ,
અબ તેરે બિના મૈ જાઉ કહા,
જાઉ કહા,
તેરે બિના અબ જાઉ કહા,
તેરે બિના અબ મૈ જાઉ કહા,...

તેરે બિના તેરે બિના તેરે બિના (પુનરાવર્તન)

આ બધામાંથી અમુક શબ્દો પર્શિયન છે, અમુક બીજી ભાષા છે, એમાંથી ઝાહિદ એટલે સંસ્કૃતિ અને મુર્શિદ એટલે સલાહકાર, સરવરનો અર્થ નેતા થાય છે પર્શિયનમાં, એનો અહીં શું મતલબ છે એ ખ્યાલ નથી, અકબરને ભગવાનની જેમ પૂજવામાં આવતો હતો, મશરિક ઈજિપ્તનો એક ધર્મ છે, જેનો વિકિપીડિયા પર અર્થ સૂર્યોદય થતો હોય એ જગ્યા પણ છે! મગરિબ દિવસમાં પાંચ વખત પઢવામાં આવતી નમાઝમાંથી ચોથી નમાઝ છે, જે સૂર્યાસ્તનાં તરત પછી પઢવામાં આવે છે, તો મશરિક અને મગરિબ એટલે ફરી સમય સાથે જ સંદર્ભ થયો કે સવારથી સાંજ સુધી. હું જેમ જેમ આ શબ્દો જાણું છું ગૂગલ પરથી, એટલું જ ગીત વધારે પસંદ પડતું જાય છે!!  આ શબ્દો વખતે જે સ્થિતિ છે વિડિયોમાં એનાં ઘણા અર્થ નીકળી શકે છે, પણ સાચો અર્થ કયો છે એ ખબર નથી. તનુ અને મનુ બંને એ ગલીમાંથી બહાર નીકળી રહ્યા છે અને આપણે ફક્ત તનુની સ્થિતિ જોઈ શકીએ છીએ, એને અચાનક એમ થાય છે કે અંધારુ ઘેરાઈ ગયું છે અને ખૂબ પવન સાથે વરસાદ શરૂ થયો છે, ગાઢ અંધકારની સાથે વરસાદ ભયનું રૂપક છે. એ કદાચ પોતાનું ભવિષ્ય જોતી હોઈ શકે કે એની જિંદગી રાજા સાથેના લગ્ન પછી કેવી થઈ શકે. એ ત્યાં જ ઊભી છે અને મનુ આગળ ચાલે છે, બીજી શક્યતા એ છે કે એ કદાચ પોતાની જાતને મનુની જગ્યાએ જુએ છે કે પ્રેમમાં મનુને કેટલું દર્દ થતું હશે. કારણ કે એ પછીની વાતચીતમાં એ મનુને જે સવાલ પૂછે છે એનો મતલબ પણ એ જ નીકળે કે એ મનુની સ્થિતિ જાણવા માંગે છે.

આ પછી તનુ અને મનુની વાત થાય છે, મનુનો એ ડાયલોગ ખૂબ ઈમોશનલ છે મારી માટે. એ પછી રાજા આવે છે અને તનુને એની સાથે જવું પડે છે અને આપણે ફરીથી ગીતની મુખ્ય લાઈન્સ સાંભળીએ છીએ, પણ આ વખતે વડાલી બ્રધર્સના અવાજમાં અને એ સાથે આપણે જોઈએ છીએ તનુના ચહેરા પરની મૂંઝવણ અને મનુ અંગે નિર્ણય લેવાની અસમંજસ. એક એવો નિર્ણય જેની સાથે એની જિંદગી બદલાઈ શકે.

એ રંગરેઝ મેરે 
એ રંગરેઝ મેરે 
યે બાત બતા રંગરેઝ મેરે
યે કૌન સે પાની મેં
તુને કૌન સા રંગ ઘોલા હૈ,
યે કૌન સે પાની મેં
તુને કૌન સા રંગ ઘોલા હૈ, 
કે દિલ બન ગયા સૌદાઈ, 
મેરા બસંતી ચોલા હૈ,
મેરા બસંતી ચોલા હૈ

ટ્રાફિક વાળો રસ્તો અને વાતચીતમાં ખોવાઈ ગયાં બાદ
રસ્તામાં ટ્રાફિક ક્લિયર થયો એનો તનુ અને મનુને ખ્યાલ પણ નથી,
છેલ્લે તનુના ચહેરાની અસમંજસ

આ ગીત પ્રેમનાં પાગલપન અને દર્દને વ્યક્ત કરે છે, તેમ છતાં ગીતનાં ઘણા શબ્દો બેહદ ખુશી આપે છે. મને હજુ પણ ઘણા ઘણા શબ્દો ખ્યાલ નથી, તેમ છતાં આ ગીત એક એડિક્શન છે, જેમને પણ આ ગીત ખૂબ ગમતું હશે એમને ખ્યાલ હશે કે આ ગીત એમની સાથે જોડાયેલી આદત બની ગઈ છે! ઓરિજિનલ વેબસાઈટ પર ગીતનાં શબ્દોનું અંગેજી ભાષાંતર પણ છે... અમુક શબ્દો માટે મેં એ લીંક અને ગૂગલની મદદ લીધી છે, લીંક અહીંયા...  

Rangrez Lyrics English Translation

એર શો - ગાંધીનગર (૯ જાન્યુઆરી ૨૦૧૭)

વાઈબ્રન્ટ ગુજરાત ૨૦૧૭ અંતર્ગત ૯ જાન્યુઆરી ૨૦૧૭નાં રોજ યોજાયેલ એર શો 

સ્થળ - ગાંધીનગર, ગુજરાત 

મારા દ્વારા કેપ્ચર કરાયેલો વીડિયો

જો વાદા કિયા વો નિભાના પડેગા

ફિલ્મ - તાજ મહલ (૧૯૬૩)
ગીતકાર - સાહિર લુધિયાણવી
સંગીત - રોશન
ગાયક - મોહમ્મ્દ રફી અને લતા મંગેશકર

તમારો બેસ્ટ ફ્રેન્ડ તમને વોટ્સએપ પર એક ઓડિયો મોકલે, તમે કહો કો સાંભળીને પછી જવાબ આપશો. સવારે તમે સાંભળો અને આ સુંદર ગીત છે એ ઓડિયોમાં, તો દિલ ખુશ થઈ જાય, અને તમે ગીતના શબ્દો ઓફિસમાં બેઠા બેઠા પણ મનમાં ગણગણો! વેલ, એ જ થયું આજે મારી સાથે. મારા દોસ્ત કુંતલનો મેસેજ હતો રાત્રે, એમાં હતું આ ગીત. મેં પહેલા પણ સાંભળ્યું છે, પણ ઘણા સમયથી સાંભળ્યું નહોતું, તો હવે આ ગીત પર પોસ્ટ તો લખવી જ પડે!  

જો વાદા કિયા વો નિભાના પડેગા

રોકે જમાના ચાહે, રોકે ખુદાઈ, 

તુમકો આના પડેગા

જે વાયદો કર્યો છે, એ તો નિભાવવો જ પડશે. પછી સમાજ રોકે કે ખુદ ઇશ્વર, પણ મારી પાસે આવવું પડશે તારે. આ ફિલ્મ શાહજહાં અને અને મુમતાઝ મહલ પર છે, જેમની પ્રેમ કહાનીની સાબિતી રૂપ આગ્રાનો તાજ મહલ દુનિયાભરમાં મશહૂર છે. અહીં એ બંને વચ્ચેની વાત છે.

તરસતી નિગાહો ને આવાઝ દી હૈ

મોહબ્બત કી રાહો ને આવાઝ દી હૈ

જાન-એ-હયા, જાન-એ-અદા,

છોડો તરસાના, તુમકો આના પડેગા

શાહજહાંની આંખોમાં પ્રેમની તરસ છે અને બંનેના પ્રેમનો જે રસ્તો છે (એમની વચ્ચેનું અંતર), એ રસ્તો પણ મુમતાઝને શાહજહાંની પાસે બોલાવે છે. હયા એટલે શરમ, અહીં મુમતાઝને શરમ છોડવાની સલાહ આપી શાહજહાં કહે છે કે મહોબ્બતમાં એને વધારે ન તરસાવે અને એની પાસે આવે અને એકરૂપ થઈ જાય.

યે માના હમે જાં સે જાના પડેગા

પર યે સમઝ લો તુમને જબ ભી પુકારા,

હમકો આના પડેગા

મોત આવે પછી એમણે આ દુનિયામાંથી વિદાય લેવી પડશે, પણ એમનો પ્રેમ શાશ્વત છે. જ્યારે એકબીજાને બોલાવશે ત્યારે હાજર થશે. એનો અર્થ ઘણી બધી વાર એ રીતે હોય છે કે લોકો મૃત્યુ પામે છે. પણ, એમનો પ્રેમ જીવિત રહે છે.

હમ અપની વફા પે ના ઈલ્જામ લેંગે

તુમ્હે દિલ દિયા હૈ, તુમ્હે જાન ભી દેંગે

જબ ઇશ્ક કા સૌદા કિયા, ફિર ક્યા ઘબરાના

હમકો આના પડેગા

જો કોઈ એની વફા પર શક કરશે, તો એવો આરોપ એ સહન નહીં કરે, એટલો બેશુમાર પ્રેમ છે એમનો. દિલ આપ્યા પછી જિંદગી પણ આપવા તૈયાર છે, કારણ કે પ્રેમરૂપી સોદાગીરીમાં હવે કંઈ જ ગભરાવાનું રહ્યુ નથી.

ચમકતે હૈ જબ તક યે ચાંદ ઔર તારે

ના ટૂટેંગે અબ એહદ-ઓ-પૈમાં હમારે

એક દૂસરા જબ દે સદા,

હો કે દીવાના હમકો આના પડેગા

જ્યાં સુધી આ દુનિયામાં ચંદ્ર અને તારા છે, ત્યાં સુધી એમનો વાયદો નહી તૂટે. પૈમાં એટલે વાયદો. સદાનો અર્થ કાયમી થાય છે, એ બંને કાયમ રહેશે એકબીજાની સાથે. આ બધા શબ્દો અને અર્થ અનંતકાળ અને મરણોત્તર જીવન માટે છે.

P.S. - આ ગીત મેં ખૂબ ઓછી વખત જોયું છે, અને મને ફક્ત અમુક મતલબ સમજાય છે, અમુક મેં ગૂગલ કર્યુ છે. આ ગીતની વધારે માહિતી મારી પાસે નથી. 

ગીતની લિરિક્સ સાથેની વીડિયો લીંક -

                

જગ ઘૂમેયા

ફિલ્મ: સુલતાન (૨૦૧૬)
ગીતકાર : ઈર્શાદ કામિલ
સંગીત : વિશાલ - શેખર
ગાયક : રાહત ફતેહ અલી ખાન

આ ગીત મેં લાંબા સમય સુધી સાંભળ્યું જ નહોતું. મને ખ્યાલ જ નહોતો આ ગીત વિશે, એકવાર મારા કઝિનને ત્યાં ટીવી પર જોયું, તો મને લાગ્યુ કે આ લિરિક્સ તો ઈર્શાદ કામિલ જ લખી શકે, અને ગૂગલ કર્યુ તો હું સાચો પડ્યો! એ પછી કેટલીય વખત સાંભળ્યું અને કેટલીય વખત જોયું ગીત. અમુક વસ્તુઓ એવી મળી ગીતની અંદર કે બેશક ૨૦૧૬નાં સૌથી સારા ગીતોમાં આ ગીતને મૂકી શકાય. 

સૌથી પહેલાં રાહત ફતેહ અલી ખાનનો અવાજ, સાંભળીએ એટલે જ 'સુફિયાના' ફીલિંગ આવી જાય; એ અવાજ દિમાગની અંદર ઘૂમતો રહે છે, એક સુકૂનની ફીલ આપે છે, એમના નામ રાહતની જેમ. એની અંદર ભળે છે ઈર્શાદ કામિલનાં શબ્દો ; વિશાલ - શેખરનું સંગીત, અને બધું ભેગું થઈને ગીત એક સરસ રાગિણી બની જાય છે.

દિલ પર તાલ!

ના વો અખિયા રુહાની કહી
ના વો ચહેરા નુરાની કહી
કહી દિલ વાલી બાતે ભી ના
ના વો સજરી જવાની કહી

જગ ઘૂમેયા, તારે જૈસા ન કોઈ

સુલતાન એક ક્લબમાં આ ગીત ગાય છે, અને એ વખતે આરફાને યાદ કરે છે, એના દિમાગની અંદરના ખ્યાલો આપણે જોઈએ છીએ. એની પાસે એ વખતે સંગીતનું કોઈ સાધન નથી એટલે એ દિલ પર તાલ આપીને ગીતની શરૂઆત કરે છે!! પહેલી જ લાઈનનાં શબ્દોમાં છે, "ના વો અખિયા રુહાની કહીં, ના વો ચહેરા નૂરાની કહીં..." નૂરાની એટલે કે તેજસ્વી. નૂરાની ચહેરા વિશે ઘણા ગીતોમાં ઉલ્લેખ હોય છે, પણ રુહાની આંખો કેટલો સરસ વિચાર છે! રુહાની એટલે આધ્યાત્મિક. આધ્યાત્મિક આંખો મેં તો પહેલી વાર સાંભળ્યું, મોટાભાગના ગીતોમાં કાળી કે કથ્થાઈ રંગની કે ઝીલના ઊંડા પાણી જેવી આંખો વિશે સાંભળ્યું છે, પણ આધ્યાત્મિક આંખો કંઈક નવું છે! સુલતાન (સલમાન ખાન) અને આરફા (અનુશ્કા શર્મા) હાલ એકબીજા પાસે નથી, અને આરફાને યાદ કરીને એની તારીફમાં સુલતાન આ ગીત ગાય છે. આરફા જેવી વાતો કરતી હતી, એવી વાતો સુલતાન સાથે કોઈ કરતું નથી, કારણ કે એ દિલની વાતો હતી! 'સજરી જવાની' મને ખબર નથી, પણ એ શબ્દો આરફાની સુંદરતા માટે છે એ ૧૦૦% સાચી વાત!! 

એના બધા ગુણોનાં વખાણ કરીને એ કહે છે, "જૈસી તુ હૈ વૈસી રહેના", કારણ કે એણે દુનિયા ફરી લીધી તો પણ એના જેવી કોઈ બીજી ના મળી. એટલે સુલતાન આરફાને યાદ કરીને એનામાં બદલાવ ન લાવવા કહે છે. આ પહેલા કોઈ વ્યક્તિને એનામાં બદલાવ ન લાવવા માટેના લિરિક્સ મને યાદ હોય તો એ 'દિલ્હી ૬' ફિલ્મનાં ગીત 'રહેના તુ' (પ્રસૂન જોશી અને એ. આર. રહેમાન) ( એ ગીત વિશે મેં લખેલી પોસ્ટ વાંચવા અહીં ક્લિક કરો -  રહેના તુ )

ના તો હસના રુમાની કહી
ના તો ખુશ્બુ સુહાની કહી
ના વો રંગલી અદાયે દેખી
ના વો પ્યારી સી નાદાની કહી
જૈસી તુ હૈ વૈસી રહેના

જગ ઘૂમેયા, તારે જૈસા ના કોઈ

આરફાનું જે સ્માઈલ છે, એ સુલતાનને રોમેન્ટિક (રુમાની) લાગે છે! સુલતાન કહે છે, એને આરફા જેવી ખુશ્બુ નથી મળતી. ("ના તો ખુશ્બુ સુહાની કહીં") મારા બેસ્ટ ફ્રેન્ડ ઋતુરાજે એકવાર મને કહેલું કે દરેક માણસની એક ખુશ્બુ હોય છે. કોઈ દરરોજ વિશિષ્ટ જાતનો સાબુ લગાવીને આવતું હોય તો એનામાંથી એ સાબુની સુગંધ આવે છે, કોઈનું શેમ્પૂ કે કોઈનું પરફ્યુમ કે નેલ પોલિશ કે બીજું કંઈ પણ. એ માણસ જ્યારે પાસે નથી હોતું ત્યારે એની સુગંધ અમુક વખત મહેસૂસ થાય છે. એની પરથી મને બીજા લિરિક્સ યાદ આવે છે, "મેં સાંસ લેતા હૂ, તેરી ખુશ્બુ આતી હૈ" ( એ ગીત વિશે વાંચવા માટે અહીં ક્લિક કરો - પલ પલ દિલ કે પાસ ) આરફા જેવી અદાઓ અને નાદાની બીજા કોઈ પાસે નથી.

ફેમસ ડાન્સ સ્ટેપ

બારિશો કે મૌસમો કી ભીગી હરિયાલી તુ
સર્દિયો મેં ગાલો પે જો આતી હૈ વો લાલી તુ
રાતો કા સુકૂન...
રાતો કા સુકૂન ભી હૈ
સુબહ કી અઝાન હૈ
ચાહતો કી ચાદરો મેં, મૈને હૈ સંભાલી તુ

વરસાદની ઋતુ એટલે કે ચોમાસામાં જે ભીંજાયેલી હરિયાળી હોય છે એની સાથે સુલતાન આરફાને સરખાવે છે, એ લીલી હરિયાળી એવી છે કે જોઈને દિલ ખુશ થઈ જાય છે, ઉપરથી એમાં તાજા વરસાદની ખુશ્બુ ભળે તો વાત કંઈક અલગ છે! એ ફીલિંગ સુલતાન આરફાને યાદ કરે એ વખતે એને મળે છે. શિયાળામાં વધારે ઠંડીમાં ગાલ થોડા ગુલાબી કે લાલ રંગનાં થઈ જાય છે, એ લાલી સાથે આરફાને સરખાવવામાં આવી છે. આખા દિવસના થાક પછી રાતે જે શાંતિ, જે સુકૂન મળે અને સવારે જે અઝાન (પ્રાર્થના) થાય એની સાથે આરફાને સરખાવી છે! હાઉ બ્યૂટિફુલ ઈટ ઈઝ! સુલતાને ચાહતોની ચાદરોમાં એટલે કે એના દિલની અંદર સાચવી છે આરફાને...!

કહી અગ જૈસી જલતી હૈ
બને બરખા કા પાની કહી
કભી મન જાના ચુપકે સે
યુ હી અપની ચલાની કહી
જૈસી તુ હૈ વૈસી રહેના

જગ ઘૂમેયા, તારે જૈસા ના કોઈ

આ પંક્તિઓમાં આરફાના સ્વભાવ વિશે છે, ક્યારેક આગની જેમ ગુસ્સે થાય છે, ક્યારેક બરખા એટલે કે વરસાદનું પાણી, જે આગથી એકદમ વિપરીત છે! ક્યારેક આરફા શાંતિથી માની જાય છે, ક્યારેક મનમાની કરે છે, પણ એ જેવી પણ છે, એવી જ સુલતાનને ગમે છે. એટલે સુલતાન એને કહે છે, જેવી છે એવી જ રહેજે!

અપને નસીબો મેં યા
હૌસલે કી બાતો મેં
સુખો ઔર દુખો વાલી
સારી સૌગાતો મેં
સંગ તુઝે રખના હૈ
સંગ તુઝે રખના હૈ, 
સંગ તુઝે રહેના

સુલતાનના નસીબમાં, એના ઉત્સાહમાં, સુખ અને દુ:ખની સૌગાત એટલે કે ભેટમાં સુલતાન આરફાને પોતાની સાથે રાખવા માંગે છે, એટલે એની સાથે જીવન વીતાવવા માંગે છે. 

મેરી દુનિયા મેં ભી
મેરે જજ્બાતો મેં
તેરી મિલતી નિશાની કહી
જો હૈ સબકો દિખાની કહી
તુ તો જાનતી હૈ મરકે ભી
મુઝે આતી હૈ નિભાની કહી
વો હી કરના જો હૈ કહેના
જગ ઘૂમેયા, તારે જૈસા ના કોઈ

સુલતાનની દુનિયામાં, એની લાગણીઓમાં જો આરફાની કોઈ નિશાની મળે તો એ લોકોને બતાવે છે! સુલતાન કહે છે આરફાને કે એ તો જાણે જ છે કે એ વાયદાનો કેટલો પાક્કો છે, એ જ કરે છે જે એ કહે છે, અને મર્યા પછી પણ એણે જે કહ્યુ છે એ નિભાવતા એને આવડે છે! આખુ માણસ જેવું છે એવું જ સ્વીકારીને થતો સર્વોત્તમ પ્રેમ.

આરફાના નામનો મતલબ થાય છે મહાનતા. બીજો એક મતલબ પ્રોત્સાહિત કરવું પણ થાય છે, પ્રેમનો અર્થ સુખ-દુ:ખમાં સાથ નિભાવવો થાય છે, એણે પ્રોત્સાહિત કર્યો છે સુલતાનને એની કરિયર માટે! ગીતમાં આરફાના પહેરેલા કપડામાં મેઘધનુષ્યનાં રંગોમાંથી છ રંગો છે, ખેતરોમાં દોડતી વખતે લાલ, બીજા એક ખેતરનાં સીનમાં પીળો, છાણાં થેપતી વખતે જાંબલી, વરસાદની રાતે ઠંડીમાં સગડી લઈને આવતી વખતે નીલો, ધાબે સુલતાનની સાથે હોય છે એ વખતે લીલો અને છેલ્લે શેરડીનાં ખેતરોમાં વાદળી. આ બધા રંગોનાં કપડા પહેર્યા છે એણે. અને કેસરી રંગ મેં ક્લબની લાઈટિંગ અને ઘરની ઈંટોમાં શોધી કાઢ્યો છે! એટલે એક રીતે આ ગીતને 'પ્રેમનું મેઘધનુષ્ય' પણ કહી શકાય!

મેધધનુષ્યનાં રંગોમાંથી નીલો, લીલો,
વાદળી. જાંબલી,
પીળો, કેસરી અને લાલ

રહેના તુ

ફિલ્મ: દિલ્હી-૬ (૨૦૦૯)
ગીતકાર - પ્રસૂન જોશી
સંગીત - એ. આર. રહેમાન
ગાયક - રહેમાન, તન્વી અને બેની

આ ગીતના શબ્દો મને સમજાય છે, પણ ફિલ્મની અંદર જે સ્થિતિમાં ગીત આવે છે એ મને ખબર નથી પડતી. રોશન (અભિષેક બચ્ચન) એના પિતાના દોસ્ત અલી (રિશિ કપૂર) સાથે હૉસ્પિટલથી પાછો આવી રહ્યો છે. રોશનનાં દાદી અન્નપૂર્ણા (વહીદા રહેમાન) બીમાર છે, અને રોશનને એમ છે કે હવે દાદી મૃત્યુ પામશે. એટલે એ અલીને કહે છે, "દાદી ઈઝ ડાઈંગ અલી અંકલ." અલી એને જવાબ આપે છે, "કૌન જાયે ઝૌક પર દિલ્લી કી ગલિયાં છોડ કર." આ લાઈનમાં મને ક્યારેય ખબર નહોતી પડતી, એટલે પછી હમણાં મેં ગૂગલ કર્યુ ત્યારે જાણવા મળ્યું કે આ એક શેર છે 'મોહમ્મદ ઈબ્રાહિમ ઝૌક' નામનાં શાયરનો, જે દિલ્હીનાં હતાં. અને એમને ગાલિબના સમકાલીન માનવામાં આવે છે. (વિકિપીડિયા પેજ - Mohammad Ibrahim Zauq)

ઓરિજિનલ શેર કંઈક આ પ્રમાણે છે:
इन दिनो गरचे दक्खन में है बडी कद्र ऐय सुखन
कौन जाये झौक पर दिल्ली की गलियां छोड कर 

જેનો મતલબ કંઈક એ પ્રમાણે છે કે એમણે જે સમયે આ લખ્યું હશે ત્યારે હિંદુસ્તાનનો દખ્ખણનો જે ભાગ છે એ દિલ્હીથી વધારે સમૃધ્ધ અને સારો માનવામાં આવતો હશે, પણ ઝૌક કહે છે કે દિલ્હીની ગલીઓ છોડીને ત્યાં કોણ જાય?!! (મેં એક આર્ટિકલ પરથી આ શોધ્યું છે, ઓરિજિનલ લીંક અહીંયા - A Day Wandering The Streets Of Delhi)

આ આખો વતન પ્રેમ અને માણસ જ્યાં ઉછર્યુ છે અને જ્યાં રહે છે ત્યાંથી બીજો કોઈ પ્રદેશ કે જગ્યા ભલે અલગ હોય પણ ત્યાં ન જવા માટેની લાગણી છે. એને માટે કદાચ આ શેર છે! એટલે જ અલી ફિલ્મની અંદર ગીતનાં પિક્ચરાઈઝેશનમાં આ શેર કહે છે, કારણ કે અલીનું પાત્ર પણ ફિલ્મમાં એવું છે. એનો બેસ્ટ ફ્રેન્ડ (રોશનનાં પિતા) ભારત છોડીને અમેરિકા સેટલ થયો છે, પણ એ ત્યાં જ છે, 'દિલ્લી' અને એની ગલીઓ છોડીને જવાનું એનું મન નથી, અને રિશિ કપૂરનું ભજવેલું આ પાત્ર અલી બેગ મારુ પ્રિય છે, કારણ કે એના પાત્રની અંદર ઊંડાઈ છે.

એટલે કદાચ આ ગીત 'દિલ્લી' માટે અને જૂની ગલીઓ માટે રાખ્યું છે ફિલ્મમાં. કારણ કે રોશન અને અલીની એ વાત પછી એ લોકોની ગાડી એ જૂની ગલીઓમાંથી ગુજરે છે. રોશન સામાન્ય રીતે 'ડેલ્હી' કે 'દિલ્હી' ઉચ્ચાર કરે છે, કારણ કે એ એન.આર.આઈ. છે. પણ અલી એને સાચો ઉચ્ચાર કહે છે 'દિલ્લી', કારણ કે એ 'દિલ' પરથી છે! હું પણ ઘણી વખત વિચારું છું કે 'દિલ્લી' ઈઝ બેટર ધેન 'દિલ્હી'! એટલે કદાચ 'રહેના તુ હૈ જૈસા તુ' શબ્દો 'દિલ્લી' માટે પણ હોઈ શકે. કારણ કે અમેરિકાથી આવેલ રોશન દિલ્હી એકદમ અલગ હોવા છતાં સેટ થવા લાગે છે, ધીરે ધીરે, એમાં પણ ફિલ્મની અંદર 'પુરાની દિલ્લી' છે. ત્યાંના લોકો એકદમ અલગ છે, એમનો સ્વભાવ અને રોજિંદી જિંદગી રોશનની 'અમેરિકન લાઈફ'થી એકદમ અલગ છે, પણ એ લોકોની જિંદગીને જોઈને એને ઘણી વાતો એમાં ન સમજાતી હોવા છતાં એમની વસ્તુઓમાંથી રોમાંચ અનુભવે છે. એક ઉદાહરણ અલીના ઘરે જ છે. ત્યાં વાતાવરણ જૂનું છે એકદમ, 'રજવાડી પાન' રાખવા માટેનો ડબ્બો, ઘરની ખડકી, બિલિયર્ડ્સ રમવા માટે ઘરની અંદર ટેબલ, શેક્સપિયર અને જિબ્રાનના પુસ્તકોની વચ્ચે અલી અને રોશનના પિતાનો જૂનો ફોટો! આ બધું નવી દુનિયા સાથે મેચ નથી થતું, પણ એને એમ જ રાખ્યું છે, કારણ કે અલીને કદાચ એ રીતે ગમે છે, જેવું છે એવું જ!! અને હવે સમજાયું મને કે ફિલ્મમાં કદાચ એ ગીત ત્યાં એટલા માટે છે. કારણ કે એ તકલીફોની વચ્ચે પણ સુકૂન છે!

વિલિયમ શેક્સપિયર અને ખલિલ જિબ્રાનનાં પુસ્તકોની વચ્ચે
એક જૂનો સેપિયા રંગનો ફોટો

કોઈ ગમતા માણસના સંદર્ભમાં જોઈએ તો ગીત કદાચ વધારે અર્થપૂર્ણ બને છે. ગીતની ધૂન પણ મને ખૂબ ગમે છે, એના શબ્દો વિસ્તારથી સમજી શકીએ એવાં છે... અને એ શબ્દો મને જે લોકો જેવાં છે એવા જ ગમે છે, એમને હું ઘણીવાર મેસેજમાં મોકલું છું!!

રહેના તુ, હૈ જૈસા તુ
થોડા સા દર્દ તુ, થોડા સુકૂન

ઘણી ઓછી વ્યક્તિઓ એવી હોય છે કે આપણને જેવી છે એવી જ વ્યક્તિ ગમે છે, એમને ઘણીવાર સલાહ અપાતી હોય છે કે આવો જ રહેજે/આવી જ રહેજે, જમાનાની હવા ન લાગી જાય એ જોજે! આ એના માટે શબ્દો છે, જે વ્યક્તિ જેવી છે એવી જ ગમે તો એનું આપેલું દર્દ પણ ગમે છે અને સુકૂન પણ! આ ફિલ્મની અંદર 'દિલ્લી' માટે પણ કદાચ આ શબ્દો છે ઉપર સમજાવ્યું એ રીતે. દિલ્લી અને એની જૂની ગલીઓ જેવી છે, એવી જ બરાબર છે, એ ગલીઓની અંદર અનુકૂલન સાધવામાં પણ સુકૂન છે!

રહેના તુ, હૈ જૈસા તુ
ધીમા ધીમા ઝોંકા યા ફિર ઝુનૂન
થોડા સા રેશમ તુ હમદમ, થોડા સા ખુરદુરા
કભી તુ અડ જાયે યા લડ જાયે
યા ખુશ્બુ સે ભરા

એ વ્યક્તિ જે ગમે છે, ક્યારેક એની શાંતિ ગમે છે, ઠંડા પવનની લહેરખી જેવી શાંતિ અને એ વ્યક્તિની અંદરનું ઝુનૂન પણ. દરેક વ્યક્તિ થોડી રેશમ જેવી સુવાળી અને થોડીક ખરબચડી છે. ક્યારેક વ્યક્તિ જીદ પર અડગ રહે છે, ક્યારેક ઝઘડો કરે છે, ક્યારેક એની ખુશ્બુથી દિલ ભરાઈ જાય છે... 


તુઝે બદલના ના ચાહૂ, રત્તિ ભર ભી સનમ
બિના સજાવટ, મિલાવટ,
ના જ્યાદા, ના હી કમ,
તુઝે ચાહૂ, જૈસા હૈ તુ
મુઝે તેરી બારિશ મેં ભીગના હૈ, ઘુલ જાના હૈ
તુઝે ચાહૂ, જૈસા હૈ તુ
મુઝે તેરી લપટ મેં જલના રાખ હો જાના હૈ

એ વ્યક્તિને બદલવાનું જરા પણ મન થતું નથી, એને એ જ રીતે કોઈ પણ સજાવટ, મિલાવટ વગર સ્વીકારી લેવાનું મન થાય છે, એ વ્યક્તિની અંદર થોડો વધારો કે ઘટાડો કરવાનું મન નથી થતું. એના પ્રેમરૂપી વરસાદમાં ભીંજાઈ જવાનું અને એમાં એકરૂપ થવાનું મન થાય છે. એની અંદરની આગમાં બળીને રાખ થવાનું, એની અંદર એકાકાર થવાનું મન થાય છે. 

તુ ઝખ્મ દે અગર
મરહમ ભી આકર તુ લગાયે
ઝખ્મ પે ભી મુઝકો પ્યાર આયે
દરિયા ઓ દરિયા
ડૂબને દે મુઝે દરિયા

ઘણી વાર પ્રિય વ્યક્તિ દુ:ખ અથવા ઘા આપે છે, એ ઘા સમય જતાં એ જ વ્યક્તિ ભરી આપે છે, અને પછી એ ઘા પણ ગમવા લાગે છે, અને એ સમયે એ વ્યક્તિના પ્રેમરૂપી દરિયામાં ડૂબી જવાનું મન થાય છે. કારણ કે એવી વ્યક્તિઓ ખૂબ ઓછી મળતી હોય છે જેમનો ઘા પણ આપણને ગમતો હોય.


હાથ થામ ચલના હો,
તો દોનો કે દાયે હાથ સંગ કૈસે
એક દાયા હોગા, એક બાયા હોગા
થામ લે, હાથ યે થામ લે
ચલના હૈ સંગ થામ લે

જો હાથ પકડીને સાથે ચાલવું હોય તો બંને વ્યક્તિઓનો જમણો હાથ હોય તો શક્ય બનતું નથી. એક વ્યક્તિનો જમણો હાથ, અને બીજી વ્યક્તિનો ડાબો હાથ હોય એ જ રીતે સાથે ચાલી શકાય છે, સાથે ચાલવું હોય તો એ જ રીતે હાથ પકડવા પડે છે. કોઈ પૂરુ નથી કે કોઈ સંપૂર્ણ નથી, દરેક અલગ છે, પણ દરેકની પોતાની ઓળખાણ છે, જે વ્યક્તિ જેવું છે એવું ઠીક છે, એની સાથે ચાલવા માટે (સાથ નિભાવવા માટે) થોડુ એડજ્સ્ટ બંને વ્યક્તિઓએ કરવું પડશે, સામેની વ્યક્તિ જેવી છે એવી એને સ્વીકારીને, એને અપનાવીને એની સાથે ચાલી શકાશે!

ગીતના આ છેલ્લા શબ્દો પૂરા થાય છે પછી જે સંગીત છે એ ગીત પૂરુ થાય ત્યાં સુધી વાગે છે, એ હું આંખો બંધ કરીને સાંભળું તો મને એવી લાગણી થાય છે જાણે રાત પૂરી થઈ રહી છે અને ધીમે ધીમે સૂર્યોદય થાય છે! આ રીતે પ્રયત્ન કરી શકાય, જો એ ફીલિંગ આવે તો મને કહેજો!

પલ પલ દિલ કે પાસ

ફિલ્મ : બ્લેકમેલ (૧૯૭૩)
સંગીત - કલ્યાણજી - આનંદજી
ગીતકાર - રાજેન્દ્ર ક્રિશન
ગાયક - કિશોર કુમાર

ગયા અઠવાડિયે કોલેજનાં દોસ્તોને મળ્યો; અને ગીતોની વાત કરતાં કરતાં આ ગીતની વાત નીકળી, પણ એ લોકો નવા 'વજહ તુમ હો' ફિલ્મનાં રિમિક્સ વર્ઝન વિશે કહેતા હતા, અને મેં એ નવું નહોતું સાંભળ્યું, તો હું બસ બેઠો હતો એમની વચ્ચે શાંત, આ ગીત વિશે વિચારતો, અને એમણે પૂછ્યું નવા રિમિક્સ વર્ઝન વિશે, મેં ફક્ત એટલું કહ્યુ કે મેં નથી સાંભળ્યું. (અને કાલે સાંભળ્યું અને જોયું પણ ખરુ નવું વર્ઝન, મને બિલકુલ જ ના ગમ્યું!) એ દિવસથી આ ગીત મનમાં ગૂંજતું હતું, અને કાલે એક બીજા ગીત પરથી આ ગીત ફરી યાદ આવ્યું, એટલે આ ગીત વિશે લખું છું... 

આ ગીત પ્રેમ થવાની શરૂઆતની લાગણીઓ માટે છે. આ એક એવી સ્થિતિ છે કે પ્રિય વ્યક્તિ મોટેભાગે દરેક મિનિટે નહીં તો કલાકમાં એક વાર તો યાદ આવી જ જાય છે, એ વ્યક્તિને યાદ કરીને, એના પત્રો વાંચીને નજરની સામે ચહેરો ઘૂમે છે. એ બધી વસ્તુઓ આ ગીતમાં વર્ણવેલી છે. આ ગીતમાં સિનેમટોગ્રાફી પણ સરસ છે, કેમેરાના ચહેરા અને પત્રો પરનાં ક્લોઝ અપ, કેમેરાનાં બદલાતાં એંગલ્સ, ઘડીક દૂર, એ પછી નજીકથી ફરી દૂર જતો કેમેરો એ બધું મને ખૂબ ગમે છે. 

ગીતની શરૂઆતમાં જ આશા (રાખી ગુલઝાર) પત્રો વાંચે છે. કૈલાશ (ધર્મેન્દ્ર) દ્વારા આશાને લખાયેલાં એ પત્રોમાં સંબોધન બદલાય છે, પહેલા 'મિસ મહેતા' ; એના પછીના પત્રમાં 'પ્રિય આશાજી' ; એના પછીના પત્રમાં 'પ્રિય આશા' ; પછી ફક્ત 'આશા' અને છેલ્લે 'મેરી આશા' ... આ મોટાભાગનાં સંબંધોની શરૂઆતની સચ્ચાઈ છે, એ દોસ્તી હોય કે ઓફિસનો સહકર્મચારી કે પ્રેમી. શરૂઆતમાં ઘણી વાતો ખૂબ વિનમ્રતાથી કરવામાં આવે છે. કારણ કે સામેવાળા માણસને આપણે જાણતા નથી, એના પછી થોડી ઓળખાણ પછી ફક્ત વિનયવાચક 'જી' લાગે છે, અને છેલ્લે માણસ ગમી જાય તો એને 'પ્રિય' અને એ ટાઈપનાં વિશેષણો લાગી જાય છે, આ ફક્ત પત્રલેખનમાં જ નહીં, પણ ઘણા સંબંધોના શરૂઆતના સ્ટેજમાં હોય છે... એટલા માટે કૈલાશ આશાને લખેલા પત્રોમાં જે સંબોધન કરે છે, એ આ પ્રમાણે છે. આશાની કાજળ લગાવેલી સુંદર આંખો પત્રોની અંદર ફટાફટ ફરે છે, જાણે બધા શબ્દો પોતાની અંદર સમાવી લેવા હોય! આશામાં આ બધા પત્રો વાંચતી વખતે ગાંડપણ છે, પ્રેમનું ગાંડપણ, પાગલપન, દીવાનગી. પવનને લીધે બધા પત્રો ઉડે છે, એ વખતે પત્રો એકઠા કરવા એ દોડે છે, અને એક પત્ર કોઈ છોડની અંદર ભરાઈ જાય છે, તો એને પણ એ જ રીતે એ વાંચે છે!

છોડમાં ફસાઈ ગયેલો પત્ર વાંચતી આશા (રાખી ગુલઝાર)

પત્રોમાંના બદલાતા સંબોધનોની સાથે બદલાતો સંબંધ 

આ પછીના એક પત્રમાં, કૈલાશનું પત્ર પૂરો કરતી વખતે નીચે ક્લોઝર છે, 'અગર તુમ ચાહો તો, તુમ્હારા કૈલાશ' એ સંમતિ માંગે છે, એ તો પ્રેમ કરે જ છે, પણ જો આશા પણ એને પ્રેમ કરતી હોય તો એ એનો બનવા માટે તૈયાર છે! કેટલી સરસ વાત છે, પ્રેમ એટલે પામવું નહીં, પણ પ્રેમ એટલે સ્વીકાર. જો સામેનું માણસ સ્વીકારે તો પ્રેમ પરિપૂર્ણ થાય, નહીં તો એ પ્રેમ અધૂરો રહે, પણ એ અધૂરો પણ પ્રેમ તો છે જ. જો એ વ્યક્તિ ન સ્વીકારે તો પ્રેમ કરવાનું બંધ નથી થવાનું, દિલ અને લાગણીઓ તો એનું કામ કરવાના જ! પણ જો એ વ્યક્તિ પ્રેમ સ્વીકારે તો પ્રેમ પૂરો થાય છે. 

પલ પલ દિલ કે પાસ તુમ રહેતી હો, 

જીવન મીઠી પ્યાસ યે કહેતી હો... 

કૈલાશ આશાને હર પળ યાદ કરે છે, કારણ કે આશાનું સરનામું એના દિલની પાસે છે, ત્યાં એની યાદોમાં એ હરહમેંશ મળી આવશે! જિંદગી એક મધુર તરસ છે. જે મેળવવું છે એને મેળવવા માટે લાગતી તલબ હમેંશા જીવનમાં મીઠી લાગે છે, એ વસ્તુ મળશે એની રાહમાં, એને મેળવવા માટેના પ્રયત્નોમાં જિંદગી મધુર તલબ બની જાય છે.

હર શામ આંખો પર, તેરા આંચલ લહેરાયે

હર રાત યાદો કી બારાત લે યે ...

આશાને યાદ કરીને કૈલાશ કહે છે કે દરેક સાંજે આંખોની સામે એનો દુપટ્ટો લહેરાય છે અને દરેક રાત યાદો જ યાદો લઈને આવે છે એની માટે. પ્રેમની શરૂઆત આ જ રીતે હોય છે, મોટાભાગની સાંજ અને રાતો પ્રિય પાત્રની યાદો અને એના વિશે વિચારવામાં જ જાય છે! આગળ શબ્દો છે:

મૈ સાંસ લેતા હૂ, તેરી ખુશ્બુ આતી હૈ ...

એક મહેકા મહેકા સા પૈગામ લાતી હૈ

મેરે દિલ કી ધડકન ભી તેરે ગીત ગાતી હૈ

કૈલાશ શ્વાસ લે છે અને આશાની ખુશ્બુ મળે છે એને, હાઉ વન્ડરફુલ ધીસ ઈઝ! હું અને મારો દોસ્ત ઋતુરાજ એક વાર વાતો કરતા હતા, એમાં એક વખત આ વાત નીકળેલી કે દરેક માણસની એક વિશિષ્ટ ખુશ્બુ હોય છે, એ માણસને યાદ કરીએ એટલી એની એ સુગંધ યાદ આવે છે, અને ગીતના આ શબ્દો એની પર છે. કોઈના શેમ્પૂની કે એના પરફ્યૂમ કે નેલ પોલિશની એ વિશિષ્ટ ખુશ્બુ એ માણસ સાથે સંકળાયેલી હોય છે, એને યાદ કરીએ એટલે એ બધી પળ જેમાં એ વ્યક્તિની ખુશ્બુ મહેસૂસ કરેલી એ નજર સામે તરવરે છે. કૈલાશ પોતાના સપના અને યાદોમાં આશાના કપાળ પર ચુંબન કરીને કે એના વાળની ખુશ્બુ લઈને કે એવી બીજી બધી વસ્તુ યાદ કરીને ખુશ રહે છે અને કૈલાશની દરેક ધડકન પણ આશાના ગીતો ગાય છે!! એ જ રીતે આશા કૈલાશનાં પત્રોમાં મૂકેલ ફૂલોની પાંખડીઓની સુગંધ લે છે! 

દરેક માણસની વિશિષ્ટ ખુશ્બુ

કૈલાશનાં લખેલા પત્રો વાંચવા માટે રોજ આશા બગીચામાં કે કોઈ વૃક્ષની નીચે કે ઘરની પાળી પર બેસે છે, રાતે સૂતી વખતે પણ ઓશીકા પાસે રાખ્યા છે એ પત્રો એણે. લાલ સાડીમાં વૃક્ષની નીચે બેઠી છે એ, એ વખતે કૈલાશનાં પત્રનું લખાણ ગીતનાં શબ્દો બને છે, એ શબ્દો છે:

કલ તુઝકો દેખા થા, મૈને અપને આંગન મેં

જૈસે કેહ રહી થી તુમ, મુઝે બાંધ લો બંધન મેં 

મારો ફેવરિટ સ્ક્રીનશોટ!

કૈલાશ સપનાની અંદર આશાને જુએ છે, અને એના દિલની ઈચ્છા છે આશાની સાથે રહેવાની જીવનભર બંધાઈને, એની સાથે લગ્ન કરીને. પ્રેમમાં આઝાદી હોવી જોઈએ, બંધન નહીં. પણ આ એ બંધન નથી, આ બંધન છે લગ્નનું, એની સાથે જીવનભર રહી એનો સાથ નિભાવવાનું... અને આગળ એ વિચારે છે કે આ સંબંધ એવો છે કે દરરોજ આંખો એ વ્યક્તિનાં જે સપના જુએ છે, એ બધા સપના પોતાના નથી, કારણ કે એ વ્યક્તિ હજુ પોતાની થઈ નથી. પણ એમ છતા એ વ્યક્તિ, એની સાથે રહેવાના જોયેલા સપના બધું પોતાનું લાગવા માંડે છે. એને કોઈ વાત કહેતી વખતે ડર લાગે છે કે એ કેવું વિચારશે; શું કહેશે એ વાતના જવાબમાં, એની માટે આગળના શબ્દો આ રીતે છે:

યે કૈસા રિશ્તા હૈ, યે કૈસે સપને હૈ

બેગાને હોકર ભી ક્યૂ લગતે અપને હૈ

મૈ સોચ મેં રહેતા હૂ, ડર ડર કે કહેતા હૂ

બ્યૂટિફુલ!

આખા ગીતમાં આશા સરસ તૈયાર થઈને પત્રો વાંચે છે. રાખી ગુલઝારની સુંદરતા ગીતની સુંદરતામાં પણ વધારો કરે છે! ક્યારેક યલો ફ્રોક, ક્યારેક લાલ સાડી, ક્યારેક આછો વાદળી ટોપ અને ફ્લાવર ડિઝાઈનનું સ્કર્ટ, ક્યારેક સલવાર કમીઝની ઉપર સ્વેટર, અને ઉપરના આ ફોટોમાં રહેલી હેરસ્ટાઇલ મેં ગૂગલ કરીને શોધી છે, 'બન બો'!! બન એટલે નાનકડો અંબોડો, અને બો એટલે સરકી શકે એવી ગાંઠ કે રિબન જેવું કંઈક! 

તુમ સોચોંગી ક્યૂ ઈતના મૈ તુમસે પ્યાર કરુ

તુમ સમઝોગી દીવાના, મૈ ભી ઈકરાર કરુ

દીવાનો કી યે બાતે, દીવાને જાનતે હૈ

જલને મેં ક્યા મજા હૈ, પરવાને જાનતે હૈ

તુમ યૂ હી જલાતે રહેના આ આકર ખાબો મેં... 

પલ પલ દિલ કે પાસ તુમ રહેતી હો 

કેમ આટલી માત્રામાં પ્રેમ થાય છે એની કોઈ સ્પષ્ટતા નથી હોતી. એવો કોઈ ખુલાસો આપણને ક્યારેય નથી મળતો કે કેમ આ જ વ્યક્તિ સાથે આટલી માત્રામાં પ્રેમ થાય છે. અત્યંત હદ વટાવી જનારા લેવલ પછીના માણસનો પ્રેમ પાગલપન અને દીવાનગીમાં ખપે છે. એવા દીવાના લોકોનો પ્રેમ અને એમની વાતો એમના જેવા બીજા દીવાના હોય એ લોકો જ સમજી શકે છે. 'પરવાના' એક જીવજંતુ હોય છે, પતંગિયા જેવી પાંખોવાળું, એનું ગુજરાતી નામ યાદ આવતું નથી. એ જંતુને આગની નજીક રહેવામાં જે આનંદ મળે, એ બીજા ન સમજી શકે. કૈલાશ આશાના પ્રેમમાં એ દીવાનગી મહેસૂસ કરે છે એટલે કૈલાશ આશાને આ રીતે સ્વપ્નોમાં આવીને જલન મહેસૂસ કરાવવા કહે છે, કારણ કે એને એ ગમે છે! આશા પણ કૈલાશની જેવી જ દીવાની છે, કૈલાશનાં બધાં પત્રો પોતાની પથારી પર પાથરીને બેઠી છે અને એના શબ્દોથી એને અહેસાસ થાય છે કે પ્રેમની અંદર જે જલન એને મહેસૂસ થાય છે એ જ જલન કૈલાશને પણ થતી હશે અને પ્રેમના દર્દ અને જુદાઈથી ભરાઈ ગયેલી એની આંખોમાંથી આંસુ ટપકે છે...

પ્રિય વ્યક્તિને યાદ કરતી વખતે ચહેરા પરનો શરમનો શેરડો

પ્રેમની મીઠી જલન!! 

પથારીમાં કૈલાશનાં પત્રો પાથરીને બેઠેલી આશા

કોઈપણ વસ્તુને ઝીણવટપૂર્વક જોઈએ તો બધામાં કંઈક ને કંઈક અર્થપૂર્ણ મળી આવે છે અને મને હવે એવી વસ્તુઓ શોધતા થોડુ થોડુ આવડવા માંડ્યું છે! અને એમાં પણ મને ગમતાં ગીતો, ફિલ્મો અને સાહિત્યમાં ખાસ!